İçerikte Ölçme ve Değerlendirme Etkinliklerinin Düzenlenmesi

Ölçme “Bir niteliğin gözlenip gözlem sonucunun sayı ve başka sembollerle gösterilmesi” şeklinde tanımlanabilir (Turgut ve Baykul, 2021). Bir başka tanıma göre (Tekin, 2017) ölçme “Belli bir nesnenin belli bir özelliğe sahip olup olmadığının, sahipse oluş derecesinin gözlenip gözlem sonuçlarının sembollerle ve özellikle sayı sembolleriyle ifade edilmesidir.”

Ölçme Kuralı: “Ölçme işini yaparken niteliğin hangi miktarına ne değer verileceğidir.” (Tan, 2020).

Tan (2020) ölçme işleminin üç safhada gerçekleştiğini dile getirmektedir:

- Ölçülmesi amaçlanan özelliklerin (niteliklerin) belirlenmesi (Davranışların belirlenmesi)
- Niceliklerin tespit edilmesi, yani ölçülecek özelliğin ne tür bir sıfat ya da sayıyla ifade edileceğinin belirlenmesi (Ölçme aracının belirlenmesi)
- Belli bir kurala göre niteliklerle niceliklerin eşleştirilmesi (Ölçme işleminin gerçekleştirilmesi)

Bir durumdan diğer duruma göre farklılaşan özelliklere değişken, farklılaşmayanlara sabit denir. Örneğin insanların boyu ve sınavdan alınan notlar değişken olarak nitelendirilir. Öte yandan pi sayısı sabittir.

Nicel değişkenler, sayılarla ifade edilebilen, çokluk, azlık, miktar ve diğer sayısal işlemlerin yapılabildiği değişkenlerdir. Ör: Ağırlık, boy, sınav puanı

Nitel değişkenler, değeri ve niteliği sayılarla ifade edilemeyip sıfat ve sembollerle ifade edilen değişkenlerdir. Ör: Cinsiyet, gidilen okulun tipi, tutulan takım, medeni durum

Sürekli değişkenler, iki değeri arasında sonsuz değer alabilen değişkenlerdir. Sürekli değişkenlerde iki değer arası sürekli bölünebilmektedir. İki değer arasında sürekli başka bir değer olabilmektedir. Ağırlık, boy uzunluğu gibi örnekler verilebilir.

Süreksiz (Kesikli) değişkenler, iki değer arasında başka bir değer olmayan değişkenlerdir. Değerler, sıfatlar veya sembollerle ifade edilmeye çalışılır. Medeni durum ve cinsiyet gibi. 

Bağımsız değişken aldığı değerler diğer değişkenlerden etkilenmeyen ve aldığı değerlerle diğer değişkenleri etkileyen değişkendir. Araştırmalarda etkisi olup olmadığı merak edilen değişkendir.

Bağımlı değişken ise diğer değişkenlerin niteliğine göre farklı değerler alabilen ve diğer değişkenlerden etkilenen değişkenlerdir.

Ölçülecek şeyin niteliğinin doğrudan gözlemlenerek yapılan ölçmelere temel ölçme veya doğrudan ölçme denilmektedir. Doğrudan ölçme esnasında araya başka değişkenler girmez. Ölçmeye konu olan özellikler kendileriyle benzer türden bir araçla ölçülürler. Örneğin kitabın sayfası 260’tır. Sınıfın mevcudu 45’tir. Mehmet’in boyu 145 cm’dir. Bu tip ölçmeler doğrudan gözlemlenebilir ve genellikle herhangi bir araç kullanılmadan yapılır. Öte yandan böyle bir zorunluluk yoktur. Araç kullanılarak yapılan doğrudan ölçmeler de bulunmaktadır.

Bir gözlemden elde edilen netice, başka gözlemler arasında kurulan bağıntı aracılığıyla belirlenebiliyorsa bu durum türetilmiş ölçmedir. Vücut kitle indeksi türetilmiş ölçmenin bariz örneklerinden biridir. Zira ortaya çıkan sonuç doğrudan ölçülmemiş ve kişinin boy uzunluğunun karesi ağırlığına bölünerek elde edilmiştir (Kilmen, 2022).

Ölçme sonuçlarının herkes tarafından aynı anlaşılabilmesi ve olabildiğince nesnel bir şekilde ifade edilebilmesi açısından birim kavramı önemli bir yer tutmaktadır. Ölçümlerin sayısal değerlerle belirtilen en küçük parçasına birim denir (Tekin, 2017).

Başlangıç noktası olarak gerçek (doğal) sıfırın kabul edilmesi ölçülen özelliğin hiç olmadığı anlamını taşır. Örneğin bir aracın hızının sıfır olması o aracın hareket etmediğinin bir
göstergesidir. Doğal sıfır noktası yokluğun gerçek anlamda mutlak yokluğuna işarettir (Yaşar, 2020). Öte yandan sıcaklığın 0°C olması demek hava sıcaklığının hiç olmadığı anlamını taşımaz. İsa’nın doğumunu veya Hicreti 0 olarak kabul eden Miladi ve Hicri takvimlere göre zamanın başlangıç noktası izafi olarak belirlenmiştir. Bu tanımlamalar, başlangıç noktasından önce dünyada yaşamın olmadığı anlamını taşımamaktadır. Örneklerde görüleceği üzere keyfi (izafi, tanımlanmış) sıfırın başlangıç noktası olarak kabul edilmesi ölçülen özelliğin gerçek anlamda olmadığı anlamına gelmemektedir. Göreceli sıfır noktası alan uzmanları tarafından tanımlanmıştır. Bu tanımlamalar doğrultusunda ne tür özelliklerin sıfır değer alacağı önceden belirlenmiştir; fakat bu tanımlamalar çerçevesinde sıfır değerini almak o özelliğin gerçekte olmadığı şeklinde yorumlanmamalıdır (Bahar vd., 2015).

Ölçekler; eşit oranlı, eşit aralıklı, sıralama ve sınıflama olmak üzere dörde ayrılmaktadır.

Sıfır noktası olarak gerçek sıfırı kullanan ve birimleri her durumda benzer nitelikte olan ölçekler olup en gelişmiş ve üzerinde en fazla istatistiksel işlem yapılabilen ölçeklerdir.

Gerçek sıfır noktası olmayıp başlangıç noktası keyfi (izafi) tanımlanmış olan ve aynı zamanda birimler arasındaki farkları eşit olan ölçeklere eşit aralıklı ölçekler denilmektedir  (Turgut ve Baykul, 2021).

Başlangıç noktası (sıfır) bulunmayan ve birimler arasındaki farkların ölçeğin tamamında eşit olmayıp değişkenleri belirli bir niteliğe göre sıraya dizmeye yarayan ölçeklerdir (Özçelik, 2013). Ölçülen nesneler küçüklük-büyüklük sıralamasına konulur. Bireyleri aldıkları test notlarına göre küçükten büyüğe doğru sıralamak, boy sırasına dizmek, ağırlıklara göre sıralamak sıralama ölçeklerine örnek olarak gösterilebilir.

Bu tür ölçeklerde değişkenler belli bir niteliğe sahip olup olmamasına göre tasnif edilmekte ve daha sonrasında isimlendirilmektedir. Her bir kategoriye sayısal değer atanmaktadır (Güler, 2023). Bu türden ölçeklerde herhangi bir başlangıç noktası veya ölçme birimi yoktur. Yalnızca belli bir gruba veya kategoriye ait olup olmama durumuna bakılmaktadır  (Özçelik, 2013).

Ölçme neticesinde bir niteliğe belirli bir derecede sahip olduğu belirlenen bir durum, varlık ya da olayın bu niteliği bakımından belirli bir gruba alınıp alınmayacağı belirli bir amaca haiz olup  olmayacağını tespit etme işlemine değerlendirme denilmektedir (Özçelik, 2013). Değerlendirme olabilmesi için ölçme işleminin yapılması, ölçütün olması ve kararın olması şarttır. Bu nedenle  değerlendirme; ölçmeyi de içine alan geniş bir kavram olarak değerlendirilmelidir (Bahar vd., 2015).

Öğrenim süreci öncesinde gerçekleştirilen ölçme ve değerlendirme işlemleri; bireylerin ilgi, yetenek ve hazır bulunuşluk seviyelerini ortaya koymanın yanı sıra bir önceki öğrenme safhasında (kur,
sınıf veya okul) seviyelerinde edinmeleri gereken bilgi, beceri ve tutumları ne derecede edindiklerini saptamak ve uygun grup, program veya okula yerleştirmek için yapılmaktadır (Semerci, 2015).
Bir öğretmenin derse başlamadan önce öğrencilerinin var olan hazırbulunuşluklarını tespit etmek için sınav yapması buna örnek olarak gösterilebilir.

Öğretim sürecinde yapılan değerlendirmeler, aksayan tarafları tespit etmek, öğrenme zaaflarını belirlemek gibi amaçlarla öğretim süreci sürerken yapılabilir. Biçimlendirmeye dayalı değerlendirmelerde amaç bireylere herhangi bir not vermek değildir. Öğrenme ihtiyaçlarını ortaya koymanın yanı sıra kişilere hangi konularda eksik ve hangi konularda gelişmiş olduklarını ortaya koyma açısından bu türden değerlendirmeler önemlidir (Kilmen, 2022). Biçimlendirmeye yönelik değerlendirme, halihazırda uygulanan öğretim programının etkililiğine yönelik uygulayıcılara önemli bir dönüt sağlama aracıdır (Yaşar, 2020). Ünite testleri, deneme sınavları ve quiz biçimindeki sınavlar bu türden değerlendirmelere örnek olarak gösterilebilir. 

Eğitim-öğretim faaliyetlerinin bitiminde yapılan bu değerlendirme türündeki amaç, not vermek ve kişilerin ilgili öğretimin kapsamında yer alan bilgi, tutum, beceri ve değerleri ne düzeyde edindiklerini
ortaya koymaktır. Bu türden değerlendirmeler neticesinde bireyler hakkında bir karara varılmakta ve onların emeklerine değer biçilmektedir (Bahar vd., 2015). Final sınavları, uzmanlık sınavları ve
ders geçme sınavları bu türden değerlendirmelere örnek olarak gösterilebilir. 

Aynı nesne, olay veya durumun birbirinden bağımsız ölçümleri arasındaki kararlılıktır; ölçülen özelliğin devamlı aynı sembolleri alması, benzer aşamaların izlenerek benzer ölçütlerin kullanılarak
aynı neticelerin alınması güvenilirliğe tekabül eder (Karasar, 2023). Örneğin bir tartı ölçülen özellik değişmediği sürece her zaman aynı sonuçları veriyorsa güvenilirdir. Bir ölçme sonucu, içindeki
tesadüfî hataların azlığı oranında güvenilirdir. Güvenirlik, ölçme işleminin duyarlılık derecesidir (Turgut ve Baykul, 2021).

Bir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı nesne, olay, değişken vb. özelliği başka istenmeyen bir değişkenle karıştırmadan ölçebilme derecesine geçerlik denilmektedir (Özçelik, 2013). Geçerlik ölçme
aracının hedefe ne derece hizmet edebildiğidir. 

Bir ölçme aracının ölçülmesi hedeflenen nitelikleri ne kadar kapsayıp kapsamadığı kapsam geçerliği kavramıyla açıklanmaktadır.

Ölçme aracının soyut bir kavramı veya olguyu ne derecede doğru ölçebildiği yapı geçerliğiyle ilgilidir. Doğrudan gözlenerek ölçülmesi zor ve hatta mümkün olmayan davranışlar ve soyut kavramları
(başarı, tutum, ilgi, kaygı, zekâ) ölçebilmek için önce bu kavramların içeriği tespit edilmelidir. Birey ne yönde davranışlar gösterdiği zaman hangi niteliklerin varlığına veya yokluğuna karar verilebileceğine yönelik kıstaslar geliştirilmelidir. Bu ölçütlerin geliştirilmesi de literatürün taranarak değişik kaynaklardan bilgi toplanmasını gerektirir (Aiken ve Groth-Marnat, 2005; Tavşancıl, 2019). Yapı geçerliği, ölçme aracının, ölçülmek istenen teorik yapıyı ortaya çıkarabilme derecesidir (Demircioğlu, 2020).

Ölçümlerden elde edilen puanların, davranışın veya karakterin ölçüsü olduğu varsayılan bir veya daha fazla dış değişkenle kıyaslanması ölçüt geçerliği kavramı ile açıklanmaktadır. Bu kıyaslama işlemi
ölçümlerden elde edilen puanlar ile ölçüt olarak kabul edilen diğer puanlar arasındaki korelasyonun hesaplanmasıyla elde edilmektedir (Bilican-Demir, 2022; Özbek, 2020). Ölçüt geçerliği; yordama geçerliği ve eşzaman (uygunluk) olmak üzere iki türdedir. 

Ölçümlerin geçerliğini sağlamak için, alınabilecek başlıca önlemler şunlardır:
• Geçerlik için ön koşul, güvenirliktir. Güvenirliği arttırmaya yönelik yapılan tüm aksiyonlar geçerliğin artmasına katkı sağlayabilir.
• Her soru, o soruyla ölçülmesi hedeflenen bilgi ve becerilere sahip bireylerin kuşkusuz doğru cevaplandırabileceği; sahip olmayanların ise yanlış yanıt vereceği özellikte olmalıdır.
• Test belli bir zamanda öğretilen konular ve o konulara dayanılarak geliştirilmesi beklenen bilgi, yetenek ve beceriler açısından hem kapsayıcı hem de dengeli olmalıdır. Kapsayıcılık özelliğiyle testin tüm konuları; bilgi, beceri ve yetenekleri ortaya çıkarması beklenir.
• Ölçme araçlarının güçlüğü (zorluğu) de geçerliğe etki eder. Güçlük derecesi o sınavdan elde edilecek puanların kullanılacağı amaca göre ayarlanmalıdır. Çok zor veya çok kolay sorulardan meydana gelen testlerin ekseriyetle geçerliği düşüktür (Turgut ve Baykul, 2021).

Performansları tanımlayan kıstasları bünyesinde barındıran puanlama rehberleridir. Bireylere yaptıkları çalışmaların ne tür kıstaslara göre değerlendirileceğini ve performanslarının hangi seviyedeki puanla eşdeğer olacağını belirten puanlama araçlarıdır (Kutlu vd., 2017). 

Rubrikler analitik ve bütüncül olmak üzere iki şekilde ele alınmaktadır. Analitik dereceli puanlama anahtarında bireylerden beklenen performansın her aşaması ayrı parçalara bölünerek ayrı ayrı puanlanır. Böylelikle her bir ince detay düşünülerek mükemmele ulaşabilmeye olanak tanınır (Çepni, 2015). Bütüncül (holistik) rubrikler süreçten ziyade sonuç odaklıdır. Genel bir puanlama vardır.