Ambalaj ve Çevre

Kentleşme, sanayileşme, kirlilik ve kaynak tüketimi sadece insan toplumunu değil aynı zamanda doğal çevreyi de şekillendiren baskın güçler haline gelmiş ve bu yüzden içinde bulunduğumuz çağ, Dünyanın şekillenmesindeki insan etkisinin vurgulanması amacı ile “Antroposen” adı ile de anılmaya başlanmıştır.

Ambalaj atıklarının yakılması sonucu karbon dioksit (CO2), karbon monoksit (CO), metan (CH4) gibi sera gazları, partikül madde ve çeşitli zehirli bileşikler (ör.: dioksinler ve uçucu organik bileşikler) ortaya çıkmaktadır. Bu maddelerin ve yakılmalarından elde edilen ısının atmosfere yayılmasının küresel ısınma, iklim değişikliği gibi sonuçlarının yanında, insanlar tarafından solunması durumunda sinir ve solunum sistemi hastalıkları ve artan kanser riski dahil doğrudan insan sağlığına yönelik olumsuz sonuçları da olmaktadır.

Bu bağlamda, üretilen her ambalaj, bir sanayi ürünü olması sebebi ile, gerekli önlemler alınmadığında, su kirliliğinin de kaynakları arasında yer alır. Ambalaj atıkları Dünya’mızın sularında o kadar yaygınlaşmışlardır ki, Denizlerin bilinen en derin yeri olan Mariana Trench’in zemininde ambalaj atıklarına rastlandığı bilinmektedir.

Ambalajlar doğrudan suya bırakılmamaları durumunda bile su kirliliğine sebep olabilirler. Toprak dolgu malzemesi olarak kullanılan plastik ambalajlar, doğru önlemler alınmadığında yağmur vb. araçlar ile de çözünü ve yeraltı sularını kirletirler.

Ambalaj üretim tesisleri, diğer endüstriyel tesisler gibi, doğru şekilde planlanmadığı takdirde birer toprak kirliliği kaynağı olabilmektedirler. Söz konusu endüstriyel tesisler, uygun şekilde işlenmeyen üretim atıklarının (kirli sular, kimyasal atıklar vb.) toprağa karışması sonucu birer toprak kirliliği kaynağı haline gelebilirler. Bu bağlamda ambalajlar, üretim aşamasında toprak kirliliği kaynakları arasında yer almaktadır.

Ambalaj ile ilgili mevzuatın hedefleri şu şekilde özetlenebilir:

• Çevrenin korunması

• Doğal kaynakların aşırı tüketimin önüne geçilmesi

• Halk sağlığının ve güvendiğinin korunması

• Teşviklerin düzenlenmesi

• Yenilikçi çözümlere olanak tanıması

Türkiye’de ambalaj atıklarının yönetimi konusundaki en önemli ve kapsamlı mevzuatlardan bir tanesi Haziran 2021 tarihli “Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği”dir. Bu yönetmeliğin amaçları şu şekilde sıralanabilir:

a. Çevresel açıdan belirli ölçütlere, temel şart ve özelliklere sahip ambalajların üretimine ve piyasaya arzına, ekonomik işletmelerin yükümlülük ve sorumluluklarına,

b. Ambalaj atıklarının oluşumunun önlenmesi, önlenemeyen ambalaj atıklarının yeniden kullanım, geri dönüşüm ve geri kazanım yöntemleri kullanılarak bertaraf edilecek miktarının azaltılmasına,

c. Döngüsel ekonomi ve kaynak verimliliği ilkeleri esas alınarak ambalaj ve ambalaj atıklarının depozito yönetim sistemi ve sıfır atık yönetim sistemi dâhil belirli bir yönetim sistemi içinde yönetilmesine,

d. Depozito yönetim sisteminin uygulanmasına,

e. Türkiye Çevre Ajansının, ambalaj ve ambalaj atıklarının yönetimindeki görev ve yetkileri doğrultusunda göstereceği faaliyetlere,

Sıfır atık: Üretim, tüketim ve hizmet süreçlerinde atık oluşumunun önlenmesi/azaltılması, yeniden kullanıma öncelik verilmesi, oluşan atıkların ise kaynağında ayrı biriktirilerek toplanması ve geri dönüşüm ve/veya geri kazanımının sağlanarak bertarafa gönderilecek atık miktarının azaltılması suretiyle çevre ve insan sağlığının ve tüm kaynakların korunmasını hedefleyen yaklaşım.

Avrupa birliği (AB) mevzuatında atıklar ile ilgili düzenlemelerin yapılması 1970’li yıllara dayanmaktadır (Hansen ve ark., 2002). Bu kapsamdaki ilk AB mevzuatı arasında olan “Atık Yönergesi (75/442/EEC)”nde (Waste Framework Directive) atık, sahibinin elden çıkardığı veya yürürlükteki ulusal kanun hükümleri uyarınca elden çıkarmak zorunda olduğu herhangi bir madde veya nesne olarak tanımlanmaktadır.

Ambalaj atıklarının çevresel etkilerinin azaltılması, kaynakların korunması, iklim değişikliğinin önlenmesine yardımcı olunması, biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir tüketimin teşvik edilmesi gibi konular çerçevesinde önemlidir.

Ambalajları diğer endüstriyel ürünlerden yaşam döngüsü perspektifinde ayıran en önemli konu, yaşam döngülerinin diğer endüstriyel ürünler ile aynı basamakları içermesine rağmen süre olarak bu döngünün ya da başka bir ifade ile ömürlerinin çok daha kısıtlı, kısa olmasıdır. Bu durum, ambalajların çok hızlı üretilip tüketilmesi sonucunu doğurmakta, hızlı üretim-tüketim süreçleri kısa zamanda yüksek miktarda atık oluşmasına sebep olmakta ve sonuç olarak ambalajları olumsuz çevresel ve ekonomik etkiler açısından çok önemli bir aktör haline getirmektedir.

Hammaddenin elde edilmesi, ya da tasarımcı gözüyle ifade edilirse “malzeme seçimi” ambalajların yaşam döngülerinin ilk basamağıdır. Bu basamak, hem bu aşamadaki çevresel maliyetler hem de ilerideki tüm yaşam döngüsü basamaklarına potansiyel etkisi açısından önemlidir. Ambalajların pasif ürünler olduğu önceki bölümlerde belirtilmişti. Dolayısı ile ambalaj malzemesinin yenilenebilir kaynaklardan elde edilmiş, düşük enerji gerektiren üretim yöntemleri ile ürün haline gelebilecek ve faydalı ömrünün sonunda atık haline geldiğinde geri dönüştürülebilecek ya da doğaya bırakıldığında doğaya zararlı olmayacak malzemelerden üretilmiş olması hedeflenmelidir. 

Yapıştırma ile birleştirmenin çevresel açıdan bazı avantaj ve dezavantajları vardır. Öncelikli olarak bu iki birleşim şekli düşük enerji gerektiren işlemler olarak kabul edilebilirler. Dolayısı ile enerji tüketimi açısından bakıldığında çevresel açıdan avantajlı üretim yöntemleri arasındadır. Çözücüler ve yapıştırıcıların çok hafif olması, ambalaja neredeyse hiç ağırlık yükü getirmemeleri nakliye aşaması için değerlendirilebilecek bir diğer avantajdır. Ancak yapıştırıcılar ve çözücüler genellikle insan ve çevre sağlığına zararlı malzemelerdir, dolayısı ile bu yöntemler ile yapıştırılan ambalajlar atık haline geldiklerinde kirleticilik potansiyelleri artmaktadır. Yine bu yöntemler ile birleştirilen malzemelerin birbirlerine geçtikleri ya da yapıları bozuldukları için geri dönüşüm sistemlerinde kullanılmalarında engeller bulunmaktadır.

Tasarımcılar, ambalajlarda belirtilen yüzey işlemleri yerine aynı işlevleri görmek üzere, ürün üretilirken kalıpta yapılacak küçük değişikliklerle gerçekleştirilebilen kabartma ya da çökertmeleri kullanabilirler (Görsel 8.8). Kabartma ya da çökertme, kalıpta yapılan küçük işlemler ile sağlandığı için herhangi bir fazladan ürün ve/veya kimyasala (boya, vernik vb.) ihtiyaç duymayan yüzey işlemleridir, dolayısı ile çevresel maliyetleri göreceli olarak yok denilebilir. Çökertme işlemi için ambalajın kalıbı kullanılabileceği gibi, ambalajın üretimi sonrasında yüzey lazer ile de işlenebilir, aşındırılıp çökertilebilir.

Tasarımcılar, nakliye aşamasında verdikleri kararlar ve yaptıkları tasarımlar ile ambalajın ve dolayısı ile ambalajın içerdiği ürünün toplam çevresel maliyetini arttırabilirler ya da azaltabilirler. Bu aşamada ambalajın iki niceliği öne çıkmaktadır; Ambalajın ağırlığı ve hacmi. Ambalajın mümkün olduğu kadar az malzemeden üretilmesi ambalajın ağırlığını azaltacak böylece nakliye sırasındaki, nakleden araçların zararlı emisyonlarını azaltacaktır. Bir ikinci konu ise ambalajın hacmidir. Ambalajın hacmi ne kadar küçük olursa bir araca örneğin bir kamyona veya kargo konteynerine o kadar çok ambalaj sığar böylece ambalajların nakli için gereken kamyon veya konteyner sayısı ve buna bağlı olarak da emisyonlar azaltılabilir. Bu azaltmalar üretici firmalar için önemli ekonomik kazançlar ve piyasa avantajı da sağlayabilirler.

Geri dönüşüm “atık malzemelerin orijinal amacı veya başka amaçlar için ürünlere, malzemelere veya hammaddeye dönüştürüldüğü tüm geri kazanım işlemleri” olarak tanımlanmaktadır (European Union, 2018).

Döngüsel ekonomi, kaynak tüketimini ve atık oluşumunu en aza indirmeyi hedefleyen bir ekonomik sistemdir.

Geri dönüşüm süreçleri malzemelere göre değişiklikler göstermektedir. Ancak her tür malzemeden yapılmış ambalajların geri dönüşümü için ortak en önemli konu, bu ambalajların geri dönüşüm sistemlerine girebilmeleri yani atık haline gelmeden geri dönüşüm tesislerine ulaşabilmeleridir.

Bu çerçevede toplumun geri dönüşüm konusunda bilinçlenmesi ve bu faaliyetlerin içinde yer alması, geri dönüşüm sistemlerinin başarısı ve verimliliği için son derece hayatidir.

Ambalajların atık haline gelmesinin ve yeni ambalajların üretiminin azaltılmasının bir yolu da yeniden kullanımdır (re-use). Ambalajlar için yeniden kullanım, bir ambalajın faydalı ömrünün sonunda atık haline gelmeden ya da geri dönüşüm sistemlerine girmeden yeni kullanım alanı bulması olarak tanımlanabilir. 

Yeniden kullanım sürecinin üç farklı açıdan da faydası bulunmaktadır. Öncelikle ambalaj yeniden ikinci bir kullanım alanı bulduğu için atık haline gelmemektedir. Böylece atıkların oluşturduğu kirlilik gibi çevresel sorunlar açısından bir avantaj sağlanmaktadır. Bunun yanında ambalaj yeniden yeni bir ambalaj ya da farklı bir ürün olarak kullanım süreçlerine dahil edildiğinde yerine geçtiği ürünün üretimi engellenmiş olur, dolayısı ile üretim için kullanılacak doğal kaynaklar, harcanan su ve enerji gibi konularda önemli bir çevresel maliyet düşüşüne sebep olur. Son olarak ürünün sistemde kalması yeni ürün üretimini kısıtlayacağı için üretime harcanacak mali kaynakların başka alanlarda kullanımına olanak tanır, ekonomik avantajlar sağlar ve döngüsel ekonomik sistemlerin kurgulanmasında önemli katkılarda bulunur. Ürün önemli değişiklikler geçirmeden yeniden kullanıma kazandırıldığı için tüm bu avantajlar açısından geri dönüşümden daha verimli olduğu söylenebilir.