Bilgi Görselleştirme ve Gazetecilik

İstatistiksel yaklaşımlarla veri analizine dayanan “bilgisayar destekli habercilik” 1960’larda ortaya çıkmıştır. 1980’ler ve 90’larda önem kazanmış olmakla birlikte (Nguyen ve Lugo-Ocando, 2016), özellikle ABD ve İngiltere’deki bazı yayın kuruluşlarının haber odalarında 2000’li yılların ortasından başlayarak bilgisayar programcılarının da bu alanda çalışmaya başladığı görülmektedir (Parasie ve Dagiral, 2013).

Habercilik alanında bilgi görselleştirme mimari, anatomi, tarih gibi bilimsel alanlardaki nitel verilere dayalı görsel çalışmaları da kapsamaktadır. Bu tür çalışmalar, özellikle bilimsel bilgileri geniş kitlelere aktarma amacını taşıyan popüler bilim dergiciliğinde önemli bir yere sahiptir.

Veri görselleştirmeleri, aynı fotoğraf, video ve illüstrasyonlar gibi, haberi okuyucu/izleyici için ilginç ve anlaşılır kılan önemli bir bileşendir. Ancak fotoğraf, video ve illüstrasyondan farklı olarak duygusal olmaktan çok bilişsel bir öneme sahiptirler. İyi tasarlanmış bir veri görselleştirmesi izleyiciye çabuk ve derin bir kavrayış olanağı sağlayabilir, dolambaçlı bir hikâyenin karışıklığının üstesinden gelerek asıl meseleyi ortaya koyar (McGhee, 2012). Tüm bunlara ek olarak veri görselleştirme, sadece haberin sunumunun bir parçası olmayıp haberin ortaya çıkarılması sürecinde de gazetecinin başlıca araçlarından biridir.

Veri sızıntısı, sadece izin verilmiş kullanıcıların erişimine açık verilerin, bilgi işlem sisteminin kusurlarından yararlanılarak yetkisiz kişilerce ele geçirilmesiyle gerçekleşir. Verilerin bu şekilde elde edilmesi ahlaken ve hukuken sorunlu addedilmekle birlikte, araştırmacı gazeteciliğin “gazeteci olmayan bilgi kaynaklarından bilgi edinme” yöntemi çerçevesinden bakıldığında (Landert ve Miscione, 2017), sızdırılan verinin kullanımında kamu yararı olması durumunda, bu şekilde elde verilerin haber değeri taşıdığı görülmektedir.

Veri kazıma, bir bilgisayar yazılımı tarafından, insanlar tarafından okunmak üzere üretilen çıktının yeniden işlenerek veriye dönüştürülmesine denilmektedir. Web ortamında veri kazıma yapmak için web sitelerinin standart yapısından faydalanılır.

Ağırlıkla okuyucunun kolay anlayacağı, iki boyut içeren sütun, çizgi ve pasta grafikler kullanılmaktadır. Daha fazla boyuta olanak veren kabarcık ya da örümcek/radar gibi görselleştirme biçimleri çok daha az tercih edilmektedir.

Veri görselleştirmede en çok rastlanan etkileşim öğesi haritalar için sağlanan yakınlaşma/uzaklaşma araçlarıdır. Sadece belli bir yılın seçim sonuçlarını göstermeyi sağlayan etkileşimli tablolar gibi listelenen farklı değişkenlere göre filtreleme yapmayı sağlayan araçların yanı sıra arama araçları da yaygındır.

Çeşitli kaynaklar, nicel veriye dayanan gazetecilikte kullanılan başlıca aracın hesap tabloları olduğuna vurgu yapmaktadırlar. Ancak çok fazla veri ya da yapılan analizlerin karmaşıklığı sebebi ile hesap tablolarının yetersiz kaldığı noktada, programlama içeren araçların kullanımı da söz konusu olur (Simon, 2021). Hesap tablosu yazılımlarının ayrılmaz bir parçası olan grafik araçları da veri gazetecileri tarafından sıklıkla kullanılırlar.

Gazetecilik faaliyetinin çıktısı olan haber “Ne?”, “Nerede?”, “Nasıl?”, “Neden?”, “Ne zaman?” ve “Kim?” sorularına (5N1K) cevap verir.

Zaman içindeki değişimi göstermek, değerleri birbirleri ile kıyaslamak, ilişkileri ve akışları göstermek.

İnsan beyninin büyük bir kısmı görsel bilgiyi işlemeye ayrılmıştır. Bu sebeple, veri görselleştirmeleri sadece çarpıcı biçimleri ile okuyucuların/izleyicilerin ilgisini çekmekle kalmayıp aynı zamanda çok güçlü bir bilişsel etkiye de sahiptirler. Estetik olarak etkileyici olmakla beraber, fotoğraf ve videoya göre daha az duygulanım içerirler. Ölçülebilir gerçekleri ifade ederler. Medya organlarının çoğunlukla belirli bir görüşten okuyuculara odaklandığı günümüzde, veri gazeteciliği ve dolayısı ile veri görselleştirme, gerçek olgulara dayalı, tarafgirlikten uzak bir haber anlatısı olanağı sunar (McGhee, 2021).

Zaman içindeki değişimi gösteren grafikler, sıklıkla bir büyüklük ya da oranın değişimini gösterirler. Bu doğrultuda kullanılan en yaygın biçimler çizgi ve sütun grafiklerdir ancak diğer biçimlerin tercih edildiği de görülmektedir.

Değerleri birbirleriyle kıyaslamak amacıyla en sık kullanılan veri görselleştirme yöntemleri sütun ve pasta grafikleridir.

Görselleştirmenin kim tarafından yapılacağı kurumdan kuruma değişmektedir. Bazı kurumlarda yayımlanacak olan veri görselleştirmeleri veri analistleri tarafından yapılırken, bazı kurumlarda bu görev grafik departmanlarına verilmektedir (Kennedy v.d., 2021). Ancak veri görselleştirme çoğu kez de haberciler, analistler ve tasarımcıların birlikte çaba gösterdiği bir takım çalışmasıdır. Özellikle nitel veri söz konusu olduğunda, görselleştirilecek verinin detaylarını kavramak üzere tasarımcının habercilerle beraber sahada bizzat çalışması bile söz konusu olabilir.

Okuyucuların çoğunun haberlere küçük ekranlı mobil telefonlardan erişmesi, detaylı ve etkileşimli görselleştirmelerin yerini sütun ve çizgi grafikler gibi daha temel formlara bırakmasına sebep olmuştur. Türkçeye “kaydırarak anlatım” olarak çevrilebilecek scrollytelling biçimindeki, sayfa kaydırıldıkça veri görsellerinin değiştiği haber sunumları ortadan kalkmıştır. Ancak küçük ekranlardan kaynaklanan güçlükler tasarımcıları yaratıcı çözümler bulmaya da zorlamaktadır. Mobil cihazları küçük bir ekran olmanın ötesinde sensörler ile dolu bir cihaz olarak görmek, bu cihazların sağladığı artırılmış gerçeklik ve sanal gerçeklik olanaklarını da göz önüne almak, veri görselleştirmede yeni açılımlar sağlayabilir (Aisch ve Rost, 2021).

Etkileşimli veri görselleştirmelerinin kullanımının oldukça azalmasının öncelikli nedeni, “önce mobil” yaklaşımı olmakla birlikte, tek neden bu değildir. Veri görselleştirmenin “son dakika” haberlerinin de bir parçası hâline gelmesi ve hazır uygulamaların çeşitliliğinin artması da yayıncıları bu uygulamalarla kolaylıkla üretilen grafikleri kullanmaya
yöneltmiştir.

Kennedy vd. (2021) veriye dayalı haberlerdeki görselleştirmelerin okuyucu tarafından ilgi görmesinde etkili olan faktörleri şu başlıklar altında incelemiştir:
• Haberin konusu,
• Verinin kaynağı ve haberin yayımlandığı mecra,
• Okuyucunun inanç ve görüşleri,
• Zaman,
• Okuyucunun özgüveni ve becerileri,
• Duygular.

Duygusal tepkiler, görselleştirmede sunulan veri, görsel stil, görselleştirmenin konusu, kaynağı ya da okuyucunun görselleştirmeyi anlamak için kullandığı öz becerileri ile ilişkili olarak memnuniyetten öfkeye, üzüntüden sevgiye, empatiden heyecana, utançtan suçluluğa çok farklı şekillerde ortaya çıkabilmektedir. Aynı veri görselleştirmesi, bir okur tarafından beğeni ile karşılanırken, bir diğeri için itici olabilmektedir. Bu bulgulara dayanarak, habercilikte veri görselleştirmesi yaparken okuyucu kitlesinin inanç ve görüşleri, bilişsel becerileri ve duygularının da tasarımcı tarafından göz önüne alması gerektiği ortaya çıkmaktadır.

Veri gazeteciliği, haberlerde önemli bir yer tutmaktadır, ve verilerin analizi, görselleştirilmesi ve etkileşimli sunumu bu alandaki kilit bileşenlerdir.

Veri gazeteciliğinde veriyi işlemenin ve analiz etmenin yanı sıra, veriyi okuyucular için anlaşılır ve ilginç hâle getirmek için görselleştirmeler de kullanılır. Bu süreç, verinin görselleştirilmesi ile başlar, ardından görselleştirmenin anlamı düşünülür, ardından bulgular belgelenir ve veride bazı dönüşümler yapılır.