Bilgi Görselleştirmede Yeni Açılımlar

Nesnelerin İnterneti (Internet of Things: IoT) akıllı cihazların birbirleri ile veri alışverişinde bulunması anlamına gelmektedir. Günümüzde pek çok akıllı cihaz (Ev asistanları, Mobil cihazlar ya da otomobiller) nesnelerin internet prensibi ile bilgi alışverişinde bulunarak kullanıcısının hayatını daha verimli hâle getirmeyi amaçlamaktadır.

Bugün bilgi görselleştirme alanının üç kapsayıcı başlık üzerindeki gelişmelerin etkisiyle kabuk değiştirdiğini gözlemlemek mümkündür. Bu alanlar özetle;
• Veri tanımının ve bağlamının genişlemesi,
• Veri’nin deneyimlenme biçimi üzerindeki değişiklikler. Statik veri yerini alan dinamik akış (Streaming),
• Değişen tasarım araçları ve teknolojik olanaklar, olarak tariflenebilir.

Akış (Streaming) verinin sürekli biçimde değiştiği, anlık olarak izlendiği ve sadece gerekli olduğu zamanlarda depolandığı bilgi deneyimleme biçimidir.

Artırılmış Gerçeklik (AR) çeşitli teknolojik cihazlar aracılığıyla çevremizde gördüğümüz fiziksel unsurların veri ve grafikler aracılığıyla zenginleştirilerek yeniden sunulması anlamına gelmektedir. Bugün pek çok mobil telefon, tablet ya da oyunlar ile kolaylıkla deneyimlenebilir, ulaşılabilir bir teknoloji hâline dönüşmüştür.

Karma Gerçeklik (MR) dijital ve fiziksel nesnelerin gerçek zamanlı bir arada olabildiği, özel görüntüleme cihazları yardımıyla yaratılan sanal ve gerçek dünyanın melezi olarak tanımlanabilir.

Veri, anlık ya da kısa süreli etkileşimde bulunduğumuz bir bilgi bütünü olmaktan öte gündelik hayatımıza dâhil olan, sürekliliği bulunan ve etkisinin büyüklüğüyle yaşama biçimimizi ve alışkanlıklarımızı değiştirebilecek kadar kuvvetli bir değişken, daha kapsamlı deyişiyle bir deneyim hâline dönüşmektedir. Tasarım odağında bu değişim iletişim stratejilerinin yeniden planlanması ve tasarım süreçlerine pek çok yenilikçi yöntemin eklemlenmesini beraberinde getirmiştir. Bugün bu karmaşık iletişim problemlerine çözümler geliştiren tasarımcılar tasarımı iki boyutlu, estetik problemleri önceleyen bir görselleştirme çabası olarak görmenin ötesinde, işlevsellik, insan algısı, duygular, anatomik sınırlar gibi pek çok yeni boyutu tasarım sürecinin bir parçası hâline getirmiştir. Daha kapsayıcı bir ifadeyle deneyim ve etkileşim günümüzde veri ile diyaloğumuzu kuran en önemli iletişim bileşenlerinden biri hâline gelmiştir.

Csikszentmihalyi başarılı bir etkileşimin temel özelliklerini yedi ana başlık üzerinde özetlemiştir:
1. Dengeli Bir Mücadele: Bir bilgiyi almak ya da işlemi yapmak için gerekli olan zorluğun derecesi hedeflenen kitlenin becerileri ile örtüşmelidir.
2. Konsantrasyon: Tasarlanan aktivite ya da arayüz sınırlı bir alanda yüksek derecede konsantrasyona izin vermelidir.
3. Öz Bilincin Terk Edilmesi: Kullanıcı farkındalığı ile eylemlerini birleştirebilmelidir.
4. Zaman Kavramının Yitimi: Arayüz ya da deneyim kullanıcısına zaman kavramını unutturabilmelidir.
5. Geri Bildirimin Sağlanması: Akışın bozulmaması için kullanıcılar eylemlerine anlık ve hızlı geribildirimler almalıdır.
6. Kontrol Hissi: Kullanıcı ortam üzerinde mutlak kontrol hissini almalıdır.
7. Ödüllendirici: Aktivite sonunda kullanıcısını ödüllendirmelidir.

Kullanıcı Deneyimi Tasarımı (UX) görsel iletişimin anlık etkileşimler olmaktan çıkıp, zamana yayılan, davranış değişikliği yaratabilen, alışkanlıklarımızı belirleyen ve duygular ortaya çıkaran ve en önemlisi tüm bunları süreklilik içinde yapabilen eylemler ve etkileşimler bütünü olarak algılanmasını öneren yenilikçi bir tasarım yaklaşımıdır. Günümüzde genellikle mobil uygulamalar ya da web siteleri gibi sayısal ürünler özelinde yoğun olarak telaffuz edilse de müze tasarımlarından, sergileme tasarımlarına, yönlendirme sistemlerinden servis tasarımlarına pek çok alanda varlığı ya da önerdiği iletişim yöntemlerinin uygulandığı izlenebilir (Bayar, 2021).

Kentucky temelli Solid Light Inc. tasarım ofisinin geliştirdiği bir yöntem olan Duygusal Etki Şeması grafik mekân içinde ziyaretçinin hangi duyguları hissedeceği ve hikâyenin nasıl iniş çıkışlarla ilerleyeceği ve hangi alanda hangi bilginin nasıl bir ruh hâli ile görselleştirileceğinin planlanmasını kapsamaktadır. Bu sayede veri ve bilginin izleyiciyi ürkütmeden ya da bilişsel olarak zorlamadan bir akış içinde ve çok daha kapsayıcı bir hisle aktarılması hedeflenmiştir. Daha da önemlisi ziyaretçi bu alandan çıktığında zihninde bilginin yanı sıra uzun dönem hafızasında bilgi ile eşleyerek daha uzun süre saklayabileceği anılarla ayrılmaktadır (Lupton, 2017).

Dijital mecraların ulaşılabilirliği, günlük hayat içindeki yaygınlığı ve kullanım sıklığı göz önüne alındığında aktarılan bilgi bireyin günlük hayatını, kararlarını, düşüncelerini ya da toparlayıcı bir ifadeyle hayatı yaşama biçimini etkileyecek kadar tesirlidir. Bu noktada süreklilik en ayırt edici kavramlardan biridir. Bugünün tasarım tüketicisi özellikle dijital medya örneğinde değerlendirildiğinde basılı materyallerin yanında tasarım ile çok daha uzun soluklu ve sürekli evrimleşen bir ilişki içindedir. Tıpkı tasarım tüketicisinde olduğu gibi tasarım ürünleri de yinelemeli tasarım yaklaşımı ile adeta yaşayan bir organizma gibi tanımlanabilir. Kullanıcılardan alınan geri bildirimlere göre sürekli biçimde kendini yenileyen, iyileştiren ve gerçek problemlere çözüm aramayı deneyen sayısal ürünler bugün ömürsüz birer üretim olarak tanımlanabilir. Dolayısıyla iletişim kurduğu kitle ile olan bu süresiz ilişki onun hayatını şekillendirecek kadar kuvvetli deneyimlere dönüşmeye meyillidir. Bilgi görselleştirme odağıyla bu ilişki değerlendirildiğinde ise bilginin aktarımında seçilen yeni mecralar anlık bir karşılaşma ya da görsel iletişim olmanın ötesinde sürekli değişen veriyi belirli dönemlerde aralıksız biçimde kullanıcısına aktaran, canlı, yaşayan, evirilen birer medyaya dönüşmüşlerdir (Bayar, 2022).

Yinelemeli Tasarım Yaklaşımı tasarım sürecinin hedefe yönelik belirlenen kullanıcılardan alınan test verileri ile sürekli biçimde iyileştirilmesi ve yenilenmesi anlamına gelmektedir. Bu yaklaşım tasarımın kullanıma girmesinde önce başlar, gerçek kullanım sırasında da sürekli biçimde alınan verilerin değerlendirilmesi ile devam eder. Dolayısıyla tasarım ömrü boyunca bitmeyen bir döngüyle kendini yeniler, iyileştirir.

Temel olarak gerçek zamanlı görüntünün teknoloji yardımıyla zenginleştirilmesi prensibine dayanan karma gerçeklik (MR) ve artırılmış gerçeklik (AR) teknolojileri bugün bilgi görselleştirme adına yenilikçi çalışmaların üretildiği pek çok örneğin temelini oluşturmaktadır. Gerçek zamanlı ve etkileşimli görseller aracılığıyla bilgi aktarmak bugün en verimli yöntemlerden biridir (Saratchadran, 2022). Bu yenilikçi teknolojiler iki boyutlu gerçekliğin üzerine yeni bir görsel katman daha yaratarak çalışır, çevremiz üzerindeki algımızı zenginleştirir, bilgiyi gerçek zamanlı biçimde harici bir fiziksel yüzeye gereksinim duymadan bize aktarırlar.

Artırılmış gerçeklik tabanlı deneyimler bilgi görselleştirme alanında yalnızca bireysel teknolojiler çerçevesinde değil aynı zamanda mekân ve sergi deneyimlerinde de son yıllarda gitgide adından söz ettirmeye başlamıştır. Özellikle tematik ve veri tabanlı görselleştirmelerde etkileyici ve etkileşimli bir mekân yaratmak adına büyük yansı ve sensörler aracılığı ile oldukça etkileyici ve gerçek üstü deneyimler yaratılabilmektedir. Bu bağlamda veri hem bilgi aktarma işlevi görürken aynı zamanda içinde dolaşılan bir yere dönüşür. Onu deneyimleyen birey verinin ve içeriğin dünyasında belirli bir zaman dilimi geçirir. Bu etkileşim oldukça etkili bir odaklanma ve heyecan kaynağı yaratır. Bu heyecan ve etkilenim dolaylı yoldan bilginin aktarımının daha direkt ve verimli hâle gelmesini sağlar.

Akıllı gözlük teknolojileri ürün tasarım bağlamında değerlendirildiğinde verinin günlük yaşam akışı içine katılmasında pek çok yeni tasarım çözümünü de beraberinde getiren öncü fikirlerden biri olarak tanımlanabilir. Hareket, dikkat, ışık, ses, dinamik arabirim, göz takibi gibi yeni girdileri ve değişkenleri tasarım sürecinin bir parçası hâline getiren akıllı gözlük sistemleri geleceğin donanımları adına da tasarımcılara yeni bir açılım sağlamıştır

Gösterge ve kontrol panelleri gibi arabirimlerin tasarımında veriyi katmanlar hâlinde derinleştirerek sunmak önem taşır. En üst katmanda büyük bir bilişsel yük gerektirmeden hızlı iletişim kurmaya yarayan renk bir belirteç olarak çalışırken, ayrıntılı bilgi talep edildiğinde ikinci aşamada grafik gösterimler devreye girmelidir. Bu tip arabirim tasarımlarında öncelik her zaman kolay anlaşılırlık ve kullanışlılık olmalıdır. Bu nedenle grafik arayüzlerde önceden öğrenilmiş basit simgeler, kendini açıkça belli eden buton tasarımları ya da uzaktan rahat takip edilen liste ve grafikler seçmek önem taşır.

Gerçek zamanlı veri görselleştirmeler yalnızca fabrikalar ya da üretim tesisleri değil bugün pek çok bireyin günlük kullanımında da gitgide daha sıklıkla karşılaştığı arabirimler olarak değerlendirilebilir. Finansal okur yazarlığın artışı, bankacılığın dijitalleşmesi ve bireyselleşmesi, farklı yatırım modellerinin her geçen gün gündeme gelmesi, veri ve grafik okuma bilgisinin her geçen gün önem kazanmasına sebep olmuştur. Bu gelişmeler ışığında karmaşık verileri daha anlaşılır hâle sokabilen, rahat kullanılabilen ve takip edilebilen gündelik kullanıcı odaklı dijital uygulamalar bu sistem içinde daha kolaylıkla kendine yer edinebilir hâle gelmiştir. Sürekli akıştaki verinin bir profesyonele gereksinim duymadan analiz edilebilmesini ve anlamlı iç görüler çıkarılmasını hedefleyen bu platformlar veriyi tıpkı kontrol paneli tasarımlarında olduğu gibi bölerek ve derinleştirerek izleyicisine iletmektedir. Bu bağlamda örnekleri yalnızca finansal uygulamalar özelinde değil, kişisel sağlık takip uygulamaları, spor ve aktivite takibi uygulamaları gibi anlık veri toplayan ve sunan pek çok örnek üzerinde genişletmek mümkündür. Tüm bu örneklerin ortak özelliği bilgiyi ve veriyi kolay sayılabilir hâle getirerek kullanıcısını karar almaya ve aksiyona teşvik etmeleridir.

Yakın dönemde pek çok otomobil üreticisinin kullanıcı ile görsel iletişimini köklü biçimde dönüştürerek yeniden tasarladığını izlemek mümkündür. Şüphesiz otomobiller üretimlerinin en erken dönemlerinden bu yana belirli mekanik paneller aracılığı ile kullanıcılarıyla görsel bir iletişim kurmaktadır. Hız göstergeleri, devir göstergeleri, sıcaklık, arıza vs. gibi göstergeler otomobiller özelinde bilgi görselleştirmenin en erken örnekleri olarak verilebilir. Bugün ise ulaşım deneyimi yeni teknolojinin etkisiyle gitgide karmaşıklaşmakta, dahası pek çok ek bilgi ya da durum sürücüye ve hatta yolcuyla paylaşılmaktadır. Basit mekanik verilerin yanında hava durumu, trafik durumu, yol tarifi, eğlence araçları vs. gibi her geçen gün zenginleşen bir veri yığınıyla kullanıcı karşı karşıyadır. Bu yoğun bilgi yığınını görselleştirmek yeni nesil otomobil üreticileri için karmaşık bir tasarım problemi hâline dönüşmüştür. Bu tasarım probleminin çözümü bugün iç mekânın her alanına yayılan dijital ekranlar aracılığı ile çözülmeye başlanmıştır.

Skeuomorfik: Doğadaki görsel gerçekliği ve tepkileri taklit eden tasarım anlayışı.

Bilgi görselleştirme, kavramanın temel aşamaları olan “uygulama” ve “değerlendirme” arasındaki köprüyü kurmaya yardımcı olur. Bugün çağdaş medyalar özelinde düşünüldüğünde etkileşim, bu köprünün en temel yapı taşlarından biridir. Etkileşim, bilgi görselleştirmede “izleyici” kavramını “kullanıcı” ile değiştirir. Bilgi ile olan iletişimde izlenim ve görsel etkilenimin yanına kullanım ve deneyimi ekler. Bilgi görselleştirmede etkileşimin yarattığı en önemli çıktılardan biri de akış’ın yaratılmasındaki tetikleyici rolüdür.

İki örnek arasındaki en temel fark bilginin durağan biçimde veya akış içinde edinilmesidir. Akış içinde karşılaşılan bilgi hızlı karar almayı ve harekete geçmeyi gerektiren çağdaş bir pratikken, durağan bir veriyi gözlemlemek özümseme ve uzun dönemli hafızaya yer etme konusunda kişiye daha çok olanak bırakır.