Gelişimsel Yetersizliği Olan Bireyler İçin Erişilebilir Tasarım

Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) Sağlık Bakanlığına bağlı Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (Centers for Disaese and Control and Prevention [CDC]) gelişimsel yetersizliği; fiziksel, öğrenme, dil veya davranış alanlarındaki farklılıklardan kaynaklanan, gelişim döneminde ortaya çıkan, bireyin günlük işlevlerini etkileyen ve yaşam boyu sürmesi beklenen durum olarak tanımlamaktadır.

Bireysel farklılık, kişinin bir ya da birden fazla özelliğiyle toplumdaki diğer bireylerden farklılaşmasıdır.

Gelişimsel yetersizlik şemsiyesinin altında OSB, zihin yetersizliği, dil ve konuşma bozuklukları, bedensel yetersizlik, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yer almaktadır.

OSB ve zihin yetersizliği gelişimsel yetersizlik şemsiyesinin altında en sık karşılaşılan yetersizlik gruplarıdır.

APA’nın yayımladığı DSM-5’de OSB, gelişimin erken dönemlerinde ortaya çıkan ve etkileri yaşam boyu devam eden, her bireyde farklı derecede gözlenebilen “sosyal etkileşim ve iletişim becerilerinde tutarlı biçimde görülen yetersizlikler” ile “sınırlı, yineleyici davranış örüntüleri, ilgi ya da etkinliklerin” temel özellikler kabul edildiği ve sözü edilen özellikler nedeniyle bireyin ve çevresindekilerin yaşamının olumsuz yönde etkilendiği karmaşık bir nöro-gelişimsel bozukluk olarak tanımlanmaktadır.

CDC’nin yayımladığı son rapora göre her 36 çocuktan 1’inde OSB görüldüğü belirtilmektedir.

AAIDD’nin yaptığı son güncel tanıma göre zihin yetersizliği, “çoğu günlük, sosyal ve pratik becerileri kapsayan hem zihinsel işlevlerde hem de uyumsal davranışlarda belirgin sınırlılıklarla karakterize edilen ve 18 yaşından önce ortaya çıkan yetersizlik” biçiminde tanımlanmıştır.

Dünya otizm farkındaklık günü 2 Nisan'dır.

Uyumsal davranışlar, bireyin yaşamını bağımsız şekilde sürdürebilmesi için kendi yaş grubunun ve içinde yaşadığı sosyal çevrenin gerektirdiği uygun davranışları sergilemesi için gerekli becerilerdir.

Zihin yetersizliği olan bireyler, öğrenme özellikleri, uyumsal davranışlar, sosyal ve duyusal özellikler,
davranış özellikleri, fiziksel ve sağlık özellikleri açısından tipik gelişen akranlarına göre birtakım farklılıklar gösterirler.

0-18 yaş aralığındaki bireylere gelişimsel yetersizlik (OSB ya da zihin yetersizliği) tanısı konduğunda
“Çocuk Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER)” çıkartılması gerekir.

Özel gereksinimli bireylerin "Engelli Kimlik Kartı" alabilmeleri için sağlık kurulu raporuyla %40 ve
engelli olduklarını belgelemeleri gerekir.

Türkiye’de özel gereksinimli bireylere yönelik eğitim hizmetleri Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği
(ÖEHY) çerçevesinde yürütülmektedir.

BEP özel eğitim hizmetlerine uygunluğuna karar verilen öğrenciler için sağlanacak özel eğitim hizmetlerinin “nerede, ne zaman, ne kadar süreyle, kimler” tarafından ve “hangi amaçları” gerçekleştirmek üzere uygulanacağını gösteren ve yazılı olarak hazırlanan bir belgedir.

Erişilebilirlik, toplumdaki tüm bireylerin bağımsız yaşayabilmeleri ve yaşamın tüm alanlarına
tam ve etkin katılım sağlayabilmeleri için fiziki çevreden, ulaşımdan, bilgi ve iletişim teknolojilerinden ve sistemlerinden, sunulan ürünlerden ve hizmetlerden eşit koşullarda yararlanması, bu bileşenlerin “herkes” için ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasıdır.

Evrensel tasarıma dayalı öğrenmede hazırlanan eğitim programlarının özellikleri; (a) öğrenci merkezli olma, (b) öğrenmeye ilişkin engelleri ortadan kaldırma ve tüm öğrencilerin öğrenmeye erişimlerini sağlama, (c) esnek ve öğrencinin gereksinimlerine yanıt verici olma ve (d) bireysel farklılıklara göre alternatifler sunma olarak sıralanmaktadır.

Yardımcı teknolojiler işlevlerine göre (a) pozisyonlamayla ilgili teknolojiler, (b) yer değiştirmeyle ilgili teknolojiler, (c) alternatif ve destekleyici iletişim (ADİ) teknolojileri, (d) bilgisayar erişimiyle ilgili teknolojiler, (e) uyarlanmış oyun ve oyuncaklar, (f ) günlük yaşama yardımcı teknolojiler ve (g) öğretimsel destekle ilgili teknolojiler olmak üzere yedi grupta sınıflandırılmaktadır.

Yardımcı teknolojiler çalışma biçimleri, kullandıkları sistemler ve yapılarına göre (a) düşük düzey yardımcı teknolojiler, (b) orta düzey yardımcı tek­nolojiler ve (c) yüksek düzey yardımcı teknolojiler olarak üç grupta incelenmektedir.

Bilgisayar destekli öğretim, öğrencilere hedefle­nen davranışların kazandırılmasına yönelik gelişti­rilen yazılımların, öğrenci tarafından kontrol edilen bilgisayarlarla sunulmasıdır.

Türkiye’de özel gereksinimli bireylerin kullanımı için hazırlanan ve deneysel olarak etkisi sınanan ilk uygulama “Dokun Konuş” mobil uygulamasıdır.

Sanal gerçeklik uygulamaları (virtual reality), özellikle gelişimsel yetersizlik grubundaki OSB olan bireylere duygusal ve sosyal uyum becerilerinin kazandırılmasında umut vaat eden bir uygulama olarak kabul edilmektedir.