Havayolu Yönetimine İlişkin Temel Kavramlar

İnsanlar dünyada var olduklarından beri pek çok faktörün etkisiyle bir yerden başka bir yere git­me ihtiyacı duymuşlardır. Bu ihtiyacı yaratan ilk faktörler, su ve yiyecek bulma arayışıdır. Sonraları yer değiştirme ihtiyacını dini, ekonomik, sosyal, as­keri ihtiyaçlar beslemiştir. Görüldüğü gibi aslında yer değiştirme ihtiyacını doğuran insanların diğer ihtiyaçlarını giderme arayışıdır.

Yolcu ve yük taşımacılığı olarak ikiye ayırabi­leceğimiz taşımacılık kavramı “insan, canlı veya cansız varlıkların bir amaç doğrultusunda bir nok­tadan diğerine doğru yer değiştirmesini sağlayan hizmet” olarak tanımlanabilir.  Taşımacılığın bir diğer tanımı da “ihtiyaç duyulan eşya ve nesnele­rin bulundukları yerden, ihtiyaç duyuldukları yere, uygun görülen zamanda olacak şekilde fiziksel ola­rak yer değiştirmesidir. Başka bir şekilde ifade edilirse taşımacılık, belirli ihtiyaçları karşılayarak fayda sağlamak amacıyla insanların ve eşyaların yer değiştirmesini mümkün kılan bir hizmet türüdür.

Hava taşımacılığı I. Dünya Savaşı’ndan sonra hayat bulmaya başlamıştır. Savaş zamanında uçak teknolojisinde yaşanan gelişmeler ve savaş sonrası ortaya çıkan uçak fazlalığı nedeniyle 1918 yılında Avrupa’da havayolu işletmeleri kurulmuştur. Ör­neğin, 1919 yılında kurulan Hollanda Kraliyet Havayolları-KLM hâlen faaliyette olan en köklü havayolu işletmelerinden biridir. Avrupa dışında 1918 yılında ABD posta ofisi tarafından hava araç­larının kullanımı bir diğer önemli girişimdir. ABD Posta Ofisi 1918 yılında Washington ve New York arasında hava posta hizmetini başlatmıştır. Sonraki süreçte hava taşımacılığı ile yük ve insan taşımacılığı faaliyetleri jet motorların kullanımı ve büyük ticari uçakların üretilmesiyle artış göstermiştir. Bu süreçte 1944 yılında Chicago Konvansiyonu ile sivil havacılığın temelleri genel hatlarıyla çizilmiştir.

Havayolu taşımacılığı tüm seçenekler arasında kuşkusuz en hızlı olanıdır. Bu özelliği zaman faydasını öne çıkartmaktadır. Özellikle uzun mesafeli ve deniz aşırı bölgelerde yolcu taşımacılığını diğer seçeneklere göre çok daha avantajlı hâle getirmektedir. Öte yandan hacmi ve ağırlığı küçük buna karşın ekonomik değeri yüksek olan yüklerin taşınmasında da büyük ekonomik faydalar sağlamaktadır.

Hava taşımacılığı “İnsanların, yükün ya da postanın bir hava aracı ile bir noktadan diğerine havadan taşınması işlemidir.” Söz konusu hava taşımacılığı faaliyeti asıl işi bu olan işletmeler tarafından yapılabileceği gibi bireysel amaç­larla yapılan uçuşlar aracılığıyla da gerçekleşebilir. Gerçek­leşme şekli hangi amaçla olursa olsun bu tür eylemler hava taşımacılığı olarak adlandırılır.

Ülkemizde hava taşımacılığını tanımlayıp düzenleyen 3 ayrı yönetmelik bulunmaktadır. Bunlar Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliği (SHY-6A), Genel Havacılık Yönetmeliği (SHY-6B) ve Amatör Havacılık Faali­yetleri Yönetmeliğidir (SHY-6C).

Ülkemizde Nisan 2020’de yayınlanan Genel Havacılık Yönetmeliği’ne göre genel havacılık taşı­macılığı 5 ayrı kategoriye ayrılmıştır. Bunlar Genel Havacılık Yönetmeliği’ne (SHY-6B) göre aşağıda verilmektedir:

B1: Kompleks motorlu olmayan hava araçları ile yapılan ticari olmayan uçuş operasyonları,

B2: Ticari özel uçuş operasyonları

B3: Eğitim faaliyetleri,

B4: Kompleks motorlu hava araçları ile yapılan ticari olmayan uçuş operasyonları

B5: Ticari olmayan özel uçuş operasyonları

B1 basit motorlu, B4 türündeki operasyonlar ise kompleks motorlu hava araçları ile ticari amaç güt­meksizin yapılan uçuşları ifade etmektedir. B3 uçuş eğitim hizmetinin verildiği uçuş operasyon türüne yöneliktir. B2 ticari amaçlarla, B5 ise ticari amaç gütmeksizin yapılan özel uçuş operasyonlarını kapsamaktadır.

Genel Havacılık Yönetmeliği’ne göre özel uçuş operasyonlarının türleri şu şekildedir:

• Akrobasi uçuşları
• Arama, kurtarma ve afet yardım operasyonları
• Bilimsel araştırma uçuşları
• Bulut tohumlama operasyonları
• Havadan fotoğraf çekme uçuşları
• Havadan haritalama ve jeofizik araştırma operasyonları
• Kalibrasyon (seyrüsefer yardımcıları gibi) uçuşları
• Film çekim uçuşları
• Petrol ya da doğal gaz sızıntılarını gözetleme uçuşları
• Reklam uçuşları
• Tarımsal uygulama uçuşları
• Enerji nakli gibi alanlarda yapılan inşaat faaliyetleri işleri, enerji nakil hatlarındaki bakım faaliyetleri
• Maden arama uçuşları
• Kül bırakma uçuşları
• Hayvan sürüsü gözlemleri, hayvan kurtarma ve yaban hayatını koruma uçuşları
• Helikopter ile harici yük taşıma uçuşları
• Helikopter ile insanların harici yük olarak taşındığı uçuşlar
• Helikopter ile tetkik ya da ölçme uçuşları
• Paraşütçü atma uçuşları
• Planör çekme uçuşları
• Sansasyonel, aşırı akrobatik manevralar içeren, kişilerin yüksek G kuvvetlerini veya benzer hisleri deneyimlemesi amacıyla yapılan uçuşlar
• Yarışma, gösteri uçuşları gibi özel etkinliklerin havadan görüntülenmesi amacıyla yapılan uçuşlar.

Havayolu hizmet sunumu (ürünü) temel olarak iki havaalanı arasındaki yer değiştirme hizmetidir. Fakat bu temel hizmet sunumunun bazı bileşenleri olduğu gözden kaçırılmamalıdır. Doganis’e göre havayolu hizmet sunumunun bileşenleri; fiyat, tarife, konfor, hizmet sunumunun uygunluğu ve havayolu işletmesinin imajı ile ilgili bileşenlerdir. Havayolu işletmelerinin müşterileri seyahat tercihleri sürecinde bu beş bileşenden etkilenerek satın alma kararlarını vermektedirler.

Konforla ilgili bileşenler uçuş öncesi, uçuş ve uçuş sonrası süreçler kapsamında sınıflandırılabilir. Uçuş öncesi yerde sunulan hiz­metler kapsamında havayolu işletmesinin yer hiz­meti faaliyetlerini kendi personeli ile yapıp yap­maması, bilet ve bagaj kontrol (check-in) işlemleri için havaalanında kaç banko açılacağı, bankolarda kaç personel görevlendirileceği, bankoların uçuştan ne kadar zaman öncesinde açılacağı, bilet kontrol işlemlerinin havaalanına gelmeden önce yapılıp yapılamayacağı bu bileşenlerden bazılarıdır. Ayrıca farklı yolcu sınıfları (birinci sınıf gibi) için farklı bankoların ayrılması da konforla ilgili bir bileşen­dir. Havaalanlarında yolculara özel bekleme salon­larının (VIP/CIP Lounge gibi) bulunması, ter­minalde özel araba park hizmetlerinin sunulması diğer bileşenler arasındadır.

Havayolu taşımacılığı hizmetinin diğer hizmet­lere benzeyen özellikleri yanında kendine has olan bazı özellikleri de bulunmaktadır. Bunlar;

• Havayolu hizmet sunumunu fazladan üre­tip gerekli zamanlarda pazara sunmak için depolamak ya da satılmayan ürünü sonra­dan satmak üzere bir kenara koyup beklet­mek mümkün değildir.
• Diğer hizmet sunumlarında olduğu gibi sunulan havayolu hizmetinin nasıl algılana­cağı kişiseldir.
• Fiziksel ürünlerden farklı olarak, sunulan kötü hizmet sunumunun yenisi ile değiş­tirilmesi mümkün değildir.
• Havayolu taşımacılığı aynı anda üretilen ve tüketilen bir hizmettir.
• Tarifeli havayolu işletmelerinin dahi uçuş tarifelerinde sunmayı taahhüt ettikleri uçuş­ları gerçekleştirmeleri kesin değildir.
• Havayolu işletmeleri kullandıkları uçakla­rın büyüklüğüne bağlı olarak aynı anda çok sayıda yolcu için üretim yapmaktadır.

Havayolu pazarının bö­lümlendirmesi için sıklıkla kullanılan ölçütler ve ortaya çıkan gruplar aşağıdaki gibidir:

• Seyahatin amacına göre yapılan bölümlendirme: İş amaçlı olarak seyahat edenler ve tatil amaçlı olarak seyahat edenler
• Seyahatin uzunluğuna göre yapılan bölümlendirme: Kısa mesafeli hatlarda seyahat edenler (Short-haul) ve uzun mesafeli hatlarda seyahat edenler (Long-haul)
• Fiyata ve zamana duyarlılık durumuna göre yapılan bölümlendirme: Duyarlı olanlar ve duyarlı olmayanlar
• Yolcunun kişisel özelliklerine göre yapılan bölümlendirme: Yaş grubu, cinsiyet, gelir seviyesi durumu, belirli bölge ve ırklardan kaynaklanan sosyo-kültürel özellikler
• Seyahat sıklığına göre yapılan bölümlendirme: Düzenli ve sık uçanlar, düzensiz ve nadiren uçanlar gibi
• Varış noktasındaki kalış süresine göre yapılan bölümlendirme: Günübirlik, kısa süreli ya da uzun süreli yolcular

Havayolu için talep havayolunun değişken bilet fiyatlarının her bir düzeyinde bilet satın almak isteyen ve dahası satın alma gücü bulunan tahmini yolcu sayısını ifade etmektedir. Havayolu talebini; “belirli bir havayolu pazarında, belirli bir zaman diliminde, belirli bir fiyattan, satın alınmak istenen ve satın alma gücü ile desteklenmiş havayolu ürün ve hizmetinin miktarı” şeklinde ta­nımlamak mümkündür.

Havayolu taşımacılığı talebini etkileyen faktörler dört grupta incelenebilir:

• Demografik faktörler
• Coğrafi faktörler
• Ekonomik faktörler
• Sosyo-kültürel faktörler

Nüfus içindeki yaş dağılımı, havayolu talebini etkileyen bir diğer unsurdur. Ülkeden ülkeye değişmekle beraber gençlerin daha çok düşük maliyetli havayolu işletmelerini tercih ettikleri, maddi durumu iyi, orta yaş ve üstü olan yolcuların ise geleneksel havayolu işletmelerini tercih ettiği söylenebilir. Yine benzer bir şe­kilde genç nüfusun gece geç saatlerdeki uçuşları tercih oranın yaşı daha ileri olanlara göre daha fazla tercih ettikleri söylenebilir. Öte yandan ekonomik koşulları yeterli seviyede olan emekli insanlar seyahat etmeye daha çok vakit bulabildiğinden bu kişilerin nüfus içindeki oranı havayolu talebini etkileyebilir.

Havayolu işletmeleri talebin dinamik yapısı ile ellerindeki kapasiteyi en uygun şekilde eşleştire­bilmek ve kârlılıklarını sağlayabilmek amacıyla altı aylık dönemler ile kış ve yaz tarifelerini yayınlayarak bu duruma uygun pozisyon almak isterler. Eğer havayolu işletmeleri arz ettikleri ürün ile talep miktarını uygun şekilde eşleştiremezlerse kârlılıkları düşer. Bu dengeyi kurmak için dinamik fiyatlamayı yoğun bir şekilde kullanırlar. Talebin düşük olduğu kış dönemlerinde promosyon fiyatlar sunarlar, talebin yoğun ol­duğu yaz döneminde ise yüksek fiyatlarla bunu telafi ederler. Ayrıca gelir yönetimi uygulamalarıyla mevcut talepten en verimli bir şekilde yararlanmaya ve ek talepler yaratmaya bu sayede gelirlerini en büyüklemeye çalışırlar.

Havayolu taşımacılığının sahip olduğu özellikler çeşitli şekillerde sınıflandırılmakla beraber aşağıdaki şekilde özetlenebilir:

• Ölçek ve kapsam ekonomilerinden yararlanma
• Oligopolistik pazar özellikleri
• Kapasite yönetiminin güçlüğü
• İş gücü ve yakıt maliyetlerinin yüksekliği
• Serbestleşme, liberalleşme ve özelleştirme

Ölçek ekonomisi, işletmenin üretim (çıktı) miktarı arttıkça birim maliyetlerin azalması anlamına gelir. Belirli bir hizmetin üretim miktarını arttırmak için üretim maliyetlerinin aynı oranda arttırılması gerekmi­yorsa ölçek ekonomisinden söz edilebilir.

Oligopolistik piyasaların özellikleri aşağıda özetlenmektedir:

• Birkaç havayolu işletmesi pazarın büyük bir bölümünde söz sahibidir.
• Pazara girişte önemli engeller (sıkı pazara giriş düzenlemeleri, yüksek sermaye ihti­yacı, uçuş hakları, nitelikli personel temi­nindeki güçlükler gibi sebepler nedeniyle) söz konusudur.
• Havayolu işletmeleri birim başına maliyet­leri düşürmek için büyük miktarda üretim yaparak ölçek ekonomisi yaratmaya ça­lışırlar. Bu sayede büyük olmanın küçük olanlar karşısındaki avantajları elde etmeyi hedeflerler.
• Havayolu sektöründe sıklıkla birleşme yo­luyla büyüme görülmektedir. Havayolu iş­letmelerine göre büyüklük, ölçek, kapsam ve yoğunluk ekonomilerinden yararlanma­yı getirir. Bu avantaj önemli bir rekabetçi üstünlük sağlayabilir.
• Pazarda az sayıda firma olması karşılıklı ba­ğımlılığa yol açmaktadır. Diğer bir deyişle, rakipler kendilerini bir havayolunun yaptığı eylemlere hemen tepki vermek durumunda hissederler.
• Karşılıklı bağımlılığın yüksek olması ne­deniyle fiyat savaşlarından kaçınıldığı için fiyat dışı rekabet öne çıkmaktadır. Bu tür pazarlarda oyuncular birbirlerinin ham­lelerine karşı duyarlıdırlar.

Yıllarca sıkı bir şekilde düzenlenen havayolu pazarı dünya genelinde giderek serbestleştirilmektedir. Bu durum rekabeti artırmakta ve dünya geneline yaymaktadır. Sektördeki rekabet dinamiklerini değiştiren bu gelişmeler havayolu yönetimini, havayolu ürününün özelliklerini, yolcuları ve havaalanlarını etkilemektedir. Öte yandan yıllarca devlet sahipliği ve sıkı kontrolünde olan havayolu işletmelerinin giderek özelleştirildikleri görülmektedir. Bu gelişme de liberalleşme ile birlikte benzer sonuçlar üretmektedir.