Katma Değer Vergisi II

İhracat istisnası kapsamında:

• İhraç edilen mal ve hizmetlerden katma değer vergisi alınmaz.

• Varış ülkesi prensibi gereği, vergilendirme yetkisi malın ithal edildiği ülkeye bırakılır.

• Tam istisna uygulanır: İhracatla ilgili mal/hizmet alımlarında ödenen KDV, indirim yoluyla iade edilir, böylece mal/hizmet vergiden tamamen arınmış şekilde yurt dışına çıkar.

• İstisna kapsamına giren işlemler:

• Doğrudan ihracat teslimleri,

• Üçüncü kişiler aracılığıyla yapılan ihracat teslimleri,

• Türkiye’de yerleşik olmayanlara yapılan teslimler,

• Türkiye’de ikamet etmeyen yolculara yapılan teslimler.

Hizmet ihracında KDV istisnasından yararlanmak için:

1. Hizmetin yurt dışındaki müşteriler için yapılması veya hizmetten yurt dışında faydalanılması gerekir.

2. Hizmet, yurt dışındaki müşterinin faaliyetleriyle doğrudan ilişkili olmalıdır (örneğin, yurt dışında inşa edilecek bir fabrikanın proje çizimi).

İhraç kaydıyla yapılan teslimlerde KDV tecil-terkin işlemi şu şartlarda uygulanır:

1. Süre ve İhracat Zorunluluğu:

   • Malın teslimini takip eden ayın başından itibaren 3 ay içinde ihraç edilmesi gerekir.

   • İhracat gerçekleşirse, tecil edilen KDV terkin edilir (silinir).

   • İhracat yapılmazsa, KDV gecikme zammıyla tahsil edilir.

2. Mücbir Sebep ve Uzatma:

   • İhracatın savaş, grev, iklim koşulları gibi mücbir sebeplerle gecikmesi durumunda, ihracatçının 15 gün içinde başvurmasıyla süre en fazla 3 ay uzatılabilir.

3. Uygulama Kapsamı:

   • Sadece imalatçıların ürettiği mallara uygulanır. Piyasadan hazır alınıp satılan mallarda tecil-terkin yapılmaz.

   • İhraç edilen ürün, imalatçının teslim ettiği şekilde ve nihai mamul olmalıdır (örneğin, pamuk ipliğinden üretilen kumaş ihraç edilirse, iplik tesliminde tecil-terkin uygulanmaz).

   • Ambalaj veya ayrılmaz parçaların tecil-terkini için, asıl malın ihraç kaydıyla alınmış olması ve faturada açıkça belirtilmesi gerekir.

4. Vergi Tutarı:

   • Tecil edilecek KDV, ihraç kaydıyla teslim bedeli üzerinden hesaplanan tutarı aşamaz.

   • Fazla KDV varsa, imalatçıya iade edilir.

Deniz, hava ve demir yolu taşıma araçlarına ilişkin aşağıdaki işlemler KDV’den istisnadır:

Araç Teslimleri:

• Taşımacılık faaliyetini sürekli ve asli uğraş olarak yürüten mükelleflere yapılan taşıma aracı teslimleri (kiralama veya işletme amaçlı).

• Not: Mükelleflerin özel kullanım için yaptığı alımlar istisna kapsamına girmez.

1. Tadil, Onarım ve Bakım Hizmetleri:

   • Taşıma araçlarının modifikasyon, tamir ve bakım hizmetleri.

2. İmal ve İnşa Faaliyetleri:

   • Taşıma araçlarının üretimi ve inşası ile ilgili mal/hizmet teslimleri (örneğin, tersanede gemi inşası).

3. Liman ve Hava Meydanı Hizmetleri:

   • Yükleme, boşaltma, temizlik, güvenlik gibi liman/hava meydanı hizmetleri.

Ulusal güvenlik amaçlı KDV istisnası şu işlemleri kapsar:

1. Savunma araçları: Uçak, gemi, denizaltı, tank, roket, füze gibi araçların teslimi.

2. Silah sistemleri ve teçhizat: Silah malzemeleri, savunma sistemleri ve yedek parçalar.

3. Üretim ve bakım faaliyetleri: Araştırma-geliştirme, üretim, montaj, bakım-onarım, modernizasyon ve yazılım hizmetleri.

4. Proje kapsamındaki teslimler: Millî Savunma Bakanlığı veya Savunma Sanayii Başkanlığı tarafından yürütülen savunma sanayii projelerine ilişkin mal/hizmet teslimleri.

Konut veya iş yeri teslimlerinde KDV istisnası şu şartlarda uygulanır:

1. İlk Teslim: İstisna, konut/iş yerinin ilk tesliminde geçerlidir. Örneğin, bir yapı şirketinin inşa ettiği binanın doğrudan yabancıya satılması ilk teslim sayılırken, emlak şirketi üzerinden yapılan satışlar istisna kapsamına girmez.

2. Döviz Şartı: Bedelin döviz olarak Türkiye’ye getirilmesi zorunludur.

3. Yararlanacak Kişiler:

   • Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları,

   • Türkiye’de yerleşik olmayan yabancı uyruklu gerçek kişiler ve kurumlar.

Uluslararası kurallara uygun olarak ve karşılıklı olmak şartıyla, Türkiye’deki yabancı devlet temsilciliklerine, konsolosluklarına ve diplomatik haklara sahip mensuplarına yapılan her türlü teslim ve hizmetler vergiden istisnadır. Bu kapsamda, vergi muafiyetine sahip diplomatik misyon şefleri, diplomasi memurları, konsolosluklarda görevli misyon şefleri, meslekten konsolosluk memurları ile Dışişleri Bakanlığınca ikinci sınıf kimlik kartı verilen teknik ve idari personel yer almaktadır.

Özel Hastaneler Kanunu’na göre özel hastanelerin ücretsiz verdiği hizmetler vergiden istisnadır. Benzer şekilde, Avukatlık Kanunu’na göre yoksul ve aciz kişilerin işlerini takiple görevlendirilen ve bunun için ücret almayan avukatların sunduğu hizmetler de katma değer vergisinden istisnadır.

Anlaşmalar çerçevesinde Türkiye’de faaliyet gösteren uluslararası kuruluşlar ile bunlara bağlı program, fon, temsilcilik ve özel ihtisas kuruluşlarına yapılan bazı teslimler vergiden istisnadır. Bu kapsamda, resmî kullanımları için yapılan teslimler, sosyal ve ekonomik yardım amacıyla bedelsiz olarak yapılan teslimler, bedelsiz teslimlerle ilgili yapılan teslimler ve yönetici kadrolarında görev yapan yabancı uyruklu mensuplarına Türkiye’de görevde bulundukları süre içerisinde yapılan teslimler istisna kapsamına alınmıştır.

Teslim ve hizmetlerde matrah, işlemin karşılığını oluşturan bedeldir. Bedel, para, mal ve para ile temsil edilebilen menfaatlerin toplam değerini ifade eder. Para yerine alınan mal, hizmet, menfaat gibi unsurlar da bedel sayılır ve matrah bu durumda emsal bedeli veya emsal ücreti üzerinden belirlenir. Eğer bedel emsalinden çok düşükse ve bu durum açıklanamıyorsa, yine emsal bedel esas alınır. Dövizle hesaplanan bedeller ise vergiyi doğuran olayın meydana geldiği günkü Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz alış kuru veya cari döviz kuru üzerinden Türk lirasına çevrilir.

Katma değer vergisi istisnasından yararlananlar, bunun faydalı olmadığını düşündüklerinde istisnadan vazgeçebilirler. İstisna, vergi indirim imkânını ortadan kaldırdığı için özellikle büyük yatırım gerektiren ve girdileri için yüksek vergi ödeyen işletmeler açısından yarardan çok zarar doğurabilir. Bu sakıncayı gidermek amacıyla, istisna kapsamında işlem yapan mükelleflere, devam edenler hariç olmak üzere, vergiye tabi olma hakkı verilmiştir. Ancak istisnadan vazgeçen mükellefler, üç yıl geçmeden mükellefiyetten çıkamazlar. Sürenin bitiminden önce çıkma talebinde bulunulmazsa, mükellefiyet üç yıl daha devam eder.

İthalatta katma değer vergisinin matrahı, gümrük vergisi ile bağlantılı olarak belirlenir. Temel olarak, ithal edilen malın gümrük vergisi tarhına esas olan kıymeti (satış bedeli/fiilen ödenen veya ödenecek fiyat), sigorta ve navlun bedelleri dâhil (CIF) değeri ve bu değerlerin belli olmadığı durumlarda gümrükçe resen tespit edilen değer matrah olarak kabul edilir. İthalat sırasında ödenen gümrük vergisi, belediye payı, rıhtım resmi, damga resmi gibi her türlü vergi, resim, harç ve paylar da katma değer vergisinin matrahına dâhildir. Ayrıca, gümrük beyannamesinin tescil tarihine kadar yapılan ve vergilendirilmeyen munzam sigorta ücreti, destekleme ve fiyat istikrar fonu gibi ödemeler de matraha eklenir.

Şans oyunları, gösteriler ve açık artırmalarda katma değer vergisinin matrahı, işlem türüne göre belirlenir. Toto ve piyango oyunlarında katılma bedeli, müşterek bahis oyunlarında katılım bedeli ve giriş ücreti, profesyonel konser ve sportif faaliyetlerde giriş bedeli ile yapılan teslim/hizmet bedeli, gümrük depoları ve müzayede salonlarında kesin satış bedeli matrah olarak kabul edilir. Lisanslı tarım ürün senetlerinde ise matrah, senedin en son işlem gördüğü borsada oluşan değerdir. Açık artırmalarda ise önce eşyanın kıymetine göre tahmini bir bedel hesaplanır, ardından açık artırma sonucu oluşan kesin satış bedeli matrah olarak belirlenir.

Katma değer vergisi başlangıçta tek oranlı olarak tasarlanmış olsa da, sosyal ve ekonomik nedenlerle farklı oranlar uygulanmaktadır. Günümüzde Türkiye’de üç farklı KDV oranı bulunmaktadır: zorunlu mallar için %1, temel gıda maddeleri için %10 ve diğer mal ve hizmetler için %20. Cumhurbaşkanı, oranı dört katına kadar artırmaya veya %1’e kadar indirmeye yetkilidir. Çok oranlı yapı, düşük gelirli kesimlerin temel harcamalarındaki vergi yükünü azaltarak verginin gerileyici etkisini hafifletirken, uygulama karmaşıklığı ve vergi kaçakçılığı risklerini artırmaktadır. Bu nedenle bazı ülkeler (Avustralya, Kanada, Şili vb.) tek oranlı sisteme geçmiştir.

Katma değer vergisi mükellefleri, hesapladıkları vergiden kendilerine yapılan teslimler için düzenlenen faturada gösterilen vergiyi, ithalat dolayısıyla ödedikleri vergiyi ve sorumlu sıfatıyla ödedikleri vergiyi indirebilirler. Eğer bir dönemde indirilecek vergi, hesaplanan vergiden fazla olursa, aradaki fark sonraki dönemlere devredilir. Ayrıca, Cumhurbaşkanı tarafından vergi oranı indirilen ürünler için indirilemeyen ve belirlenen sınırı aşan vergi, mükellefin vergi, prim ve kamu borçlarından mahsup edilebilir.

Gelir ve kurumlar vergisinden indirilemeyecek giderler nedeniyle ödenen katma değer vergisi indirilemez. Bu tür giderler, işle ilgili olmayan ve özel tüketime yönelik giderler olduğu için vergi işletme sahibi üzerinde kalır. Örneğin, transfer fiyatlandırması yoluyla fiyatların yüksek gösterildiği tespit edilen bir işletme, indirim konusu yaptığı katma değer vergisini, transfer fiyatlandırmasıyla örtülü olarak dağıtılan kısmı (indirilemeyecek gider) nedeniyle indirimden çıkartacaktır.

Katma değer vergisinde vergilendirme dönemi, kolaylık sağlamak amacıyla takvim yılının üçer aylık dönemleri olarak belirlenmiştir, bu sayede vergi daireleri yılda dört kez beyanname alacaktır. Ancak Maliye Bakanlığı, yıllık hasılat ölçüsüne göre bazı mükellefleri aylık dönemlerle beyanname verme zorunluluğuna tabi tutma yetkisine sahiptir. İşletme esasına tabi olanlar, uluslararası taşımacılık yapanlar ve yurt içi yük taşımacılığı yapanlar hariç, diğer gerçek usule tabi mükellefler aylık dönemler itibariyle beyanda bulunacaklardır. Vergilendirme dönemi, vergi kesintisi yapmakla sorumlu tutulanlar için bir ay olup, ithalat, transit ve uluslararası taşımacılık işlerinde ise gümrüğe giriş-çıkış anıdır.

Katma değer vergisi, ikmalen ve re’sen tarhiyat hâlleri dışında beyana dayalı bir vergidir. Beyanname, takip eden ayın yirmi dördüncü günü akşamına kadar, vergi kesintisi yapanlar için ise yirmi birinci günü akşamına kadar ilgili vergi dairesine verilmelidir. Gümrük giriş beyannamesi veya özel beyanname verilmesi gereken hâllerde, bu beyannameler mükellefiyetin başladığı anda ilgili gümrük idaresine verilir. İşi bırakan mükelleflerin beyannamesi, işin bırakıldığı tarihi izleyen ayın yirmi dördüncü günü akşamına kadar verilmelidir. Hazine ve Maliye Bakanlığı, beyanname verme süresini sirküler ile takip eden ayın 28. günü sonuna kadar uzatabilir. Ölüm hâlinde ise beyanname verme süresine üç ay eklenir. Örneğin, ölüm 15 Haziran 2024 tarihinde gerçekleşirse, beyannamesi 1 Temmuz-24 Ekim 2024 tarihleri arasında verilmelidir. Memleketi terk hâlinde, terkten önceki on beş gün içinde beyannamenin verilmesi gerekir. Ayrıca, zor durum hâlinde kanundaki sürenin bir katı kadar ek süre verilebilir. 1 Ekim 2004 tarihinden itibaren katma değer vergisi beyannameleri, elektronik ortamda (e-beyanname) verilmektedir.

Katma değer vergisi, mükellefin iş yerinin bulunduğu yer vergi dairesi tarafından tarh edilir. Eğer mükellefin birden fazla iş yeri varsa, faaliyetlerin merkezi bir yerden izlenebilmesi için gelir/kurumlar vergisi yönünden bağlı olduğu vergi dairesi tarafından tarh edilmesi kararlaştırılmıştır. Örneğin, merkezi İstanbul'da olan ve Eskişehir’de fabrikası bulunan bir şirketin vergi dairesi İstanbul’dur. Gayrimenkullerle ilgili olarak ise mükellef, gayrimenkulün bulunduğu yer vergi dairesi ile mükellef olduğu yer vergi dairesi arasında seçim yapabilir. İthalatta, vergi malın yurda giriş yaptığı yer gümrük idaresi tarafından tarh edilir.

Tarhiyatın muhatabı, vergi mükellefi olan gerçek ya da tüzel kişilerdir. Ancak, aşağıdaki durumlar da tarhiyata muhatap olacaktır:

• Adi ortaklıklar: Ortaklardan herhangi biri,
• Türkiye'de yerleşik olmayanlar: Vergi kesintisi yapmakla sorumlu kişi veya daimî temsilci.

Vergi, beyannamenin verildiği günde tarh edilir. Eğer vergi dairesine posta ile gönderilmişse, vergi dairesine ulaştığı tarihten itibaren yedi gün içinde tarh edilir. Taahhütlü posta ile gönderilen beyannamede ise, vergi dairesine ulaşması ne kadar gecikirse geciksin, posta verildiği tarih esas alınır. Bu sebeple, taahhütlü posta kullanılması mükellef açısından daha güvenlidir.

Katma değer vergisi, beyanname verilen ayın yirmi altıncı günü akşamına kadar ödenmelidir. Vergi kesintisi yapan mükellefler için bu süre yirmi üçüncü gündür. İthalat işlemleri ile birlikte, gümrük vergisi de aynı anda ödenir, böylece gümrük ve katma değer vergisinin ödeme zamanları arasında birlik sağlanmış olur.

Beyanname verme yükümlülüğü olmayanlar, tarh süresi içinde vergilerini öderler. Müzayede alanlarında yapılan satışlarda ise vergi, bedelin tahsil edildiği gün, yedi gün içinde ödenmelidir.

Ayrıca, Maliye Bakanlığı, işletme esasına tabi olanların ödeme zamanını, beyannamenin verildiği ayı takip eden ikinci ayın sonuna kadar uzatma yetkisine sahiptir. Bununla birlikte, işlemin önemine göre ödeme zamanını daha erken bir tarihe çekme yetkisi de bulunur.