Vergi Ceza Hukukunda Sorumluluk

Vergi kabahatleri ile vergi suçları ve bunlara ilişkin ceza ve/ya da yaptırımlar Vergi Usul Kanunu’nun
Dördüncü Kitabı’nda düzenlenmektedir.

Vergi kanunlarına aykırı fiillere Vergi ceza hukuku hükümleri uygulanır. Vergi kanunu tâbiri, Vergi Usul Kanunu ile birlikte Vergi Usul Kanunu’na tâbi vergi, resim ve harç kanunlarını ifade etmektedir. Bu itibarla Vergi Usul Kanunu’nun ilk maddesinde belirtilen uygulama alanına giren kanunlara aykırı davrananlara vergi ceza hukuku hükümlerinin uygulanması gerekir.

Vergilendirme ilişkisine bağlı olarak doğan yükümlülükler, vergilendirme amacı doğrultusunda
iki şekilde ortaya çıkmaktadır. Bunlar, maddî anlamda belli bir miktar paranın ödenmesini ifade
eden vergi borcu ile ödemenin zamanında ve eksiksiz olarak yerine getirilmesine yönelik birtakım
şeklî yükümlülüklerdir. 

Vergi ödevi ilişkisi hem vergi borcunu ödemeyi hem de vergilendirme sürecinde ortaya çıkan şeklî ödevleri yerine getirmeyi ifade etmektedir.

Genel olarak vergi borcu ilişkisine aykırı davranılması; yani, verginin geç ve/ya da eksik tahakkukuna yol açılması halinde, uygulanacak yaptırım, zıyaa (kayba) uğratılan verginin belli
bir oranı esas alınarak hesaplanan ve para olarak belirlenmekte olan bir cezadır. Öte yandan, vergi
ödevine ilişkin ve çoğunlukla şekle aykırı fiilleri; yani, usulsüzlük kabahatlerini işleyenlere belgede
yer alması gereken bedel dikkate alınarak nisbî ya da aykırı davranışın derecesine bağlı olarak maktû para cezası kesilmektedir.

Vergi hukuku ilişkisinden kaynaklanmakla birlikte, kamu düzenini ağır bir şekilde ihlâl ettiği kabul edilen ve suç sayılan fiillere ise, diğer cezalar başlığı altında hürriyeti bağlayıcı ceza ve/ya da adlî para cezası uygulanması benimsenmektedir.

Vergi ceza hukukunda sorumluluk konusunun temelini oluşturan kavramlar: suç-kabahat; ceza-emniyet tedbiri-yaptırım; fiil-fail; vergi suçu-vergi kabahati olarak sıralanabilir.

Suç, kanunî tarife (tipe) uygun, hukuka aykırı ve kusurlu bir fiildir.

Bir suçtan söz edilebilmesi için kusurlu bir fiilin olması; bu fiilin hukuka aykırı olması ve bu hukuka
aykırı fiilin ceza kanununda suç olarak tarif edilen fiil(e) (uygun) olması gerekmektedir. Bu itibarla,
olumlu ya da olumsuz bir fiile, kanun bir ceza sonucu bağlamışsa bu fiil suç niteliğini kazanmaktadır. Ancak bir fiilin suç niteliğini kazanması ve buna bağlanan cezanın bu fiili gerçekleştiren kişiye uygulanabilmesi için bilinçli bir hareketin varlığı gereklidir. Başka bir deyişle, suç ancak bilerek isteyerek işlenen fiillerle gerçekleşmektedir. Çünkü, Türk Ceza Kanunu’na göre, suçun oluşması, kastın varlığına bağlıdır. Kast ise, suçun kanunî tanımdaki unsurlarının bilerek ve isteyerek gerçekleştirilmesi anlamına gelmektedir. 

Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla bir fiilin suçun kanunî tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir.

Kabahat, kanunun, karşılığında idarî yaptırım uygulanmasını gerekli gördüğü haksızlıktır.

Vergi Ceza Hukukunda hangi fiillerin kabahat, hangi fiillerin suç oluşturduğu Vergi Usul
Kanunu’nda yer almaktadır.

Suçlu olduğu iddia edilen kişiler hakkında hürriyeti bağlayıcı ceza ve/ya da adlî para cezası uygulanabilmesi, ancak suçluluğunun mahkeme kararı ile sabit olmasına bağlıdır. Nitekim, suçluluğu
hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz (Any.m.38/IV). Başka bir deyişle, kişi suçluluğu mahkeme kararı ile sabit olmadıkça suçsuzdur (masumiyet karinesi).

Kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesinin birinci kısmını suçların kanuniliği ilkesi oluşturmaktadır.
Suçların kanuniliği ilkesine göre, kişilerin işlemiş oldukları fiiller nedeniyle suçlanabilmeleri için
söz konusu fiillerin suç olarak nitelendirildiğinin kanunda açıkça belirtilmiş olması gerekmektedir.

Kabahatler Kanunu’nda, kabahatlerin kanuniliği ilkesi, suçların kanuniliği ilkesine göre, biraz yumuşatılarak düzenlenmektedir. Buna göre, kabahat sayılan fiillerin mutlaka kanunda her yönüyle düzenlenmesi şart değildir. Kapsam ve şartları kanunda belirlenmesi kaydıyla idarenin genel düzenleyici işlemleriyle kabahat düzenlemesi yapılabilmektedir.

Vergi Usul Kanunu’nun 359-363’üncü maddelerinde belirtilen vergi suçlarının işlenmesi hâlinde,  cezaya hükmedecek makam, ceza mahkemeleri (Asliye Ceza Mahkemesi); hükmedilen ceza da hürriyeti bağlayıcı-hapis cezası ve/ya da adlî para cezasıdır. Bu cezalar, vergi cezası değil, adlî nitelikli cezalardır.

Mükellef ve/ya da vergi sorumlusu ile diğer bir vergi ödevlisinin, vergi kanunlarına aykırı sayılan
fiili sebebiyle cezalandırılabilmesi, ceza ehliyetinin bulunmasına bağlıdır.

Vergi Usul Kanunu’nun 9’uncu maddesinde, yükümlülük ve vergi sorumluluğu için fiil ehliyeti aranmadığı hâlde, vergi kabahatleri için yaptırım uygulanması bakımından muhatabın ehil olması gerekmektedir. Ceza hukuku anlamında vergi suçlarına ilişkin cezalarda ceza ehliyeti ise, Ceza Hukuku (TCK.m.31) hükümlerine göre belirlenmektedir.

Cezalandırmada genel kural olarak vergi kanunlarına aykırı fiili işleyen mükellef ya da vergi sorumlusunun muhatap alınması gerekir. Bu itibarla hem vergi kabahatleri hem de vergi suçları
bakımından mükellef ya da vergi sorumlusu vergi kanunlarına aykırı fiillerinden dolayı ceza sorumlusu olmaktadır

Mükellef ve vergi sorumlusu küçüklerin ve kısıtlıların vergi ile ilgili ödevleri bunların
kanunî temsilcileri tarafından yerine getirilir. 

Vergi Usul Kanunu’nun 333’üncü maddesinde, tüzel kişilerin idare ve tasfiyesinde vergi kanunlarına aykırı hareketlerden doğan vergi cezaları tüzel kişiler adına kesilir (VUK.m.333/I). Bu hükme göre, tüzel kişilerin kanunî temsilcilerinin veya tasfiye memurlarının temsil ya da tasfiye görevinin yerine getirilmesi sırasında vergi kanunlarına aykırı davranışlarda bulunmaları ve bu davranışların vergi kabahati oluşturması hâlinde, vergi cezası bunlar adına değil, tüzel kişi adına kesilir.

Vergi Usul Kanunu’nun “Ceza Kesme Yetkisi” başlıklı 365’inci maddesine göre, vergi cezaları, fiilin ilgili bulunduğu vergi bakımından mükellefin bağlı bulunduğu vergi dairesi tarafından kesilir. Bu itibarla, vergi cezasının muhatabı mükellef olarak kabul edilmekte; ceza kesme yetkisi de mükellefin bağlı olduğu vergi dairesi olarak belirlenmektedir.

Vergi Usul Kanunu’nun 247’nci maddesinde, vergi karnesi almak zorunda olan vergi mükellefleri sayılmaktadır. Kazançları basit usulde tespit edilen ticaret erbabı ile götürü gider usulünü kabul eden
gayrimenkul sermaye iradı sahipleri, yanlarında çalışan hizmet erbabının kanunun belirlediği süre içinde karne almalarını ve karnelerinde yazılı vergilerini ödemelerini temin etmekle sorumlu tutulmuşlardır.

Vergi suçlarından sorumlu olanları ikili bir ayrıma göre ele almak mümkündür. Bunlardan birincisi, suçun faili olmak bakımından bir şartın aranmadığı suçlarda sorumlu olanlar; ikincisi ise, sadece bazı kişilerin suçun faili olabildiği suçlarda sorumlu olanlardır. Birinci tür vergi suçu, vergi kaçakçılığı suçu (VUK.m.359); ikinci grup vergi suçları ise, vergi mahremiyetinin ihlâli suçu (VUK.m.362) ile mükelleflerin özel işlerini yapma suçudur (VUK.m.363).

Vergi kaçakçılığı suçu, ceza hukuku anlamında bir suçtur ve faili hürriyeti bağlayıcı ceza ile cezalandırılır. Ceza hukukuna göre, hukuka aykırı bir fiilin suç sayılabilmesi için, kural olarak, kasten işlenmiş olması gerekir. Başka bir deyişle, vergi kaçakçılığı suçu, kanunda suç sayılan fiillerin ancak bilerek ve istenerek işlenmesi hâlinde gerçekleşmektedir. Bu itibarla vergi kaçakçılığı suçunun taksirle işlenmesi mümkün değildir.

Vergi Usul Kanunu’nun 6’ncı maddesinin son fıkrasına göre, vergi işlemleri ve incelemeleri ile vergi mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri ve Danıştayda görevli olanlar, mükelleflerin vergi kanunlarının uygulanması ile ilgili hesap, yazı ve sair özel işlerini ücretsiz de olsa yapamazlar. Bu yasağa uyulmaması hâlinde, Vergi Usul Kanunu’nun 363’üncü maddesine göre ceza sorumluluğu doğmaktadır. Bu suçu işleyenlerin, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılması gerekir (VUK.m.363; TCK.m.257/1).

Vergi cezalarında müteselsil sorumluluk, birden fazla kimsenin, ödenmesi gereken vergi cezasının
tamamından şahsen ve ayrı ayrı sorumlu olmalarıdır.

Vergi ceza hukukunda müteselsil sorumluluk, vergi kabahatlerinden kaynaklanan vergi cezaları
yani usulsüzlük, özel usulsüzlük ve/ya da vergi ziyaı kabahatleri için kesilmesi gereken cezalar bakımından geçerlidir.

Damga vergisi uygulamalarında, gerek nisbî, gerek maktû vergi ve resimlerle ilgili cezadan dolayı sorumlu olanların sayısı birden fazla ise, bunlar müteselsilen sorumlu olurlar. Bu takdirde, ceza,
bunlardan herhangi biri adına kesilir. Ancak sorumluların kendi aralarında rücû hakları saklıdır.

Birden fazla kişi tarafından imza edilen kâğıtlara ait vergi ve cezanın tamamından imza
edenler müteselsilen sorumludurlar. Bunlar arasında vergiden müstesna [muaf olması gerekir]
olanların bulunması Damga Vergisinin noksan ödenmesini gerektirmez.