Stratejik Yönetimin Temelleri

COVID-19 salgınıyla birlikte işletmelerde tedarik zincirinden operasyonlara, insan kaynakları ve faaliyetlerin yönetiminden finansal ve teknolojik konulara varan geniş yelpazede alanlarda işlet­me yönetimlerine stratejik görevler düşmüştür. Bu gelişmeler işletmenin önündeki be­lirsizliğin önemli ölçüde arttığını göstermektedir. İşletmelerin geleceğe daha dikkatli ve planlı bir şekilde yaklaşmaları, fırsatları ve tehditleri daha iyi görmek üzere çevrelerini sürekli ve etkili bir bi­çimde analiz etmeleri, daha rekabetçi olmak üzere kaynaklarını daha verimli ve etkin kullanmaları gerekmektedir. Bütün bunlar işletmelerin gelece­ği planlarken ve planlarını uygularken sistematik bir yaklaşıma sahip olmalarını gerekli kılmaktadır. Geleceğe yönelik amaçlarını iyi bir şekilde ortaya koymaları ve amaçlarına ulaşmak üzere ne tür yol ve yöntemler geliştireceklerini de bilmeleri gerek­mektedir. Bütün bunları gerçekleştirmek ise stra­tejik düşünme ve stratejik hareket etmeyi, kısacası stratejik yönetimi zorunlu kılar.

Strateji kavramını sıkça duyarız ve bu kavram sadece iş dünyasıyla sınırlı değildir. Özel hayat, spor, siyaset stratejiler tarafından belirlenmekte­dir. Görünüşe bakılırsa herkesin stratejiye ihtiyaç duyduğunu söyleyebiliriz. Örneğin hükümetlerin sağlık, savunma, enerji, konut vb. konularda stra­tejileri vardır. Şirketlerin büyüme ve kaynakları elde etme konusunda stratejileri bulunmaktadır. Ayrıca insanların stresle baş etme, kilo verme ve diğer insanlarla etkili bir biçimde iletişim kurma konusunda stratejileri vardır. Genel olarak strateji kavramı hayatın her alanında bir amaca ulaşmak için izlenilen yol olarak kullanılmaktadır. İşletmeler açısından ise strateji, işletmenin amaçlarına nasıl ulaşılacağını belirleyen, iç ve dış çevre ile rakiplerin faaliyetlerinin izlenmesini içeren, nihai sonuca odaklı, uzun dönemli bakış açısına dayalı, dinamik kararlar topluluğudur.

Eğer bir strateji yoksa insanlar ya yapmak iste­diklerini, ya başkalarının yapılmasını istediğini dü­şündüklerini yapar ya da ortaya çıkan durumlara tepki verirler. Eğer bir strateji yoksa zaman ve kay­naklar bölük pörçük, birbirinden tamamen farklı bambaşka işlerle israf edilir. Her alandaki politika, eğer arkasında bir strateji varsa amaca yönelik bir politika olduğu daha da görünür hale gelir.

Stratejik yönetim, etkili stratejiler geliştirmeye, uygulamaya ve sonuçlarını değerlendirerek kontrol etmeye yönelik kararlar ve faaliyetler bütünü ola­rak tanımlanabilir (Dinçer, 2003: 35). Bu anlamda bütünleştirici bir yönetim alanıdır. Bu nedenle bir işletmenin hedeflerine ulaşmasını sağlamak için işlevler arası kararları oluşturma, uygulama ve de­ğerlendirme sanatı ve bilimidir. Stratejik yönetim kurumsal başarıya ulaşmak için yönetim, pazarla­ma, finans ve muhasebe, üretim ve operasyonlar, araştırma ve geliştirme ve bilgi sistemlerini entegre etmeye odaklanır. Stratejik yönetim, rekabette üstün gelmek ve bu performansı sürdürebilmenin yolunun rekabet üs­tünlüğüne dayalı olduğu düşüncesine dayalı bir yönetim anlayışıdır.

Stratejik yönetimin amacı gelecek için yeni ve fark­lı fırsatlar yaratmak ve bunları kullanmaktır. Bu açıdan uzun vadeli planlamadan ayrılır. Zira uzun vadeli planlama bugünün trendlerini yarın için op­timize etmeye çalışır.

Stratejik yönetimle ilgili temel kavramlar rekabet ve rekabet alanı, strateji, stratejist ve stratejik lider, stratejik düşünme, paydaşlar ve stratejik planlamadır.

Stratejik yönetim, rekabet avantajı kazanmak ve bunu sürdürmekle ilişkilidir. Rekabet avantajı işletmenin rakiplerinin yaptıkları ile karşılaştırıldı­ğında açık ara çok iyi yaptığı bir faaliyet veya ra­kiplerinin peşinde koştuğu ancak işletmenin sahip olduğu herhangi bir kaynak olarak tanımlanabilir. Stratejik yönetimde başka firmaların pazarlarına girmek, fiyatları düşürmek veya müş­terilerini ele geçirmeye çalışmak rekabetçi davra­nışlar arasında gösterilebilir.

Stratejik liderlik, çevreye uyum sağlamak için değişiklikleri başlatmak üzere öngörüde bulunma, zih­ninde canlandırma, stratejik düşünme ve ekip kurma becerisidir. Stratejik liderlik aynı zamanda doğru yer ve doğru zamanda harekete geçme ve ekibini etkileme becerisidir.

Stratejik liderler, işletmenin misyon ve vizyonuna ulaşmasına yardımcı olan stratejik yönetim sürecini kullanan ve işletmenin farklı bölümlerinde görev alan çalışanlardır. İşletmenin hangi bölümünde olduğuna bakılmak­sızın başarılı stratejik liderler net, kararlı ve yön göstericidir ve kendilerini müşteriler için değer yaratmaya, paydaşları için katkı sağlamaya, etrafındaki kişileri geliştirmeye adamışlardır. Stratejik liderliğin altı temel bileşeni vardır: işletmenin niyetini veya vizyonunu belirlemek; iş­letmenin temel yeteneklerini korumak ve bunlardan yararlanmak; insan kaynaklarını geliştirmek; etkin bir örgüt kültürünü devam ettirmek; etik uygulamala­rın önemini sürekli yaşatmak; dengeli bir örgütsel kontrol tesis etmek.

Bir işletmede stratejik lider denilince akla tepe yönetici ve yönetim ekibi gelir. Girişimciler, yö­netim kurulları ve bunların atadığı üst yöneticiler “yönetici stratejist”lerdir. Şüphesiz işletmelerde stratejik yönetim sürecinin sorumlusu üst yöne­timdir.

Stratejist, amaçlara ulaşmak için hedefler koyan, stratejileri oluşturan ve stratejilerin uygulanmasına rehberlik eden veya yürütmenin güçlü bir şekilde yerine getirilmesi için ekibini güçlendiren kişidir. İş dün­yası ve diğer organizasyonlardaki stratejistler çevreyi izleyen ve organizasyonlarını gelecekteki gelişmelere göre uyarlayan stratejik liderlerdir. Stratejist aynı zamanda bir meslek olarak da tanımlanabilir. İşletmeler işletme içinden ya da dışından uzman stratejistlerle birlikte çalışabilirler.

Stratejik düşünmenin bir işletmenin performan­sında önemli bir yeri vardır. Hatta yöneticilerde temel bir yetkinlik olarak geliştirilmesi gerektiği de savunulabilir. Stratejik planlama, kurumsal olayları kapsamlı bir şekilde ele alan sürekli bir süreç olan stratejik düşünme gerektirir. Stratejik düşünme, “Nereye gitmek istersiniz?” sorusuyla ilgilidir. Oraya nasıl ulaşılacağı ise planlamadır. Stratejik düşünme yeteneği, stratejik oluşturmanın başarısını artırır. İşletmeler dinamiklik, karmaşıklık ve belirsizlik koşullarının hâkim olduğu rekabet ortamlarında mücadele etmeleri gerektiğinden başarılı bir strate­ji belirlemenin önemi büyüktür. Bu tür pazarlarda itici gücü anlamak işletmenin küresel rekabet konu­munu güçlendirir. Bu nedenle stratejik düşünme, işletmenin performansının iyileştirilmesi ve rekabet avantajının artmasına yol açan geleceği öngörmeyi sağlar. Bu öyle bir gelecek ki orada fırsatlar ile ku­rumsal kaynaklar eşleşebilsin.

İşletmenin paydaşlarını 3 grupta sınıflandırabiliriz:

• Sermaye ile ilgili olanlar: Hissedarlar, ser­maye tedarik edenler (örneğin bankalar)
• Ürün piyasası ile ilgili olanlar: Müşteriler, tedarikçiler, yerel halk, sendikalar, medya
• İşletme içindeki paydaşlar: Çalışanlar, yö­neticiler

Stratejik planlama, “uzun dönem”deki faa­liyetlere ve “nihai sonuçlara” yoğunlaşan bir işletme yönetimi işlevidir. Stratejik planlama, işletmelerin uzun dö­nemde geleceğini son derece etkileyebile­cek, yaşamsal önem taşıyan amaçlara, plan­lara, stratejilere, faaliyetlere ve süreçlere odaklanmıştır. Yönetimin planlama işlevine “stratejik” bir boyut getirmiştir. 

Stratejik yönetim, M.Ö 500’lere kadar ulaşan köklü bir tarihe sahiptir. Çin’de Sun Tzu tarafından yazılan “Savaş Sanatı” adlı kadim kitapta, strateji ile ilgili önemli bazı kavramlardan bahsedilmiştir. Kitapta yer alan 13 bölüm, savaşın yürütülmesi, stratejik gücün kullanılması, askeri mücadelenin sürdürülmesi ve ordu manevraları gibi konuları içermektedir.

2000’li yıllardan sonra iş ortamı; ekonomik durgunluk, finans sektöründe zaman zaman ortaya çıkan kargaşalar ve dünya çapındaki finansal çöküş nedeniyle oynak bir hale gelmiştir. Gelişen Üçüncü Dünya ekonomileri, işletmelerin yeni stratejiler benimsemesine yol açmıştır. Yeni ve keşfedilmemiş uluslararası pazarların bulunması ve artan genel işletme giderlerini azaltmak için dış kaynak kullanımına gitmek, bu stratejilerin temelini oluşturmuştur. Ancak, çoğu işletme için başarı kısa ömürlü olmuş ve şirketler hayatta kalmak ve rekabet avantajlarını sürdürmek amacıyla hem proaktif hem reaktif stratejilere başvurmuştur.

Stratejik yönetimin faydaları aşağıdaki şekilde özetlenebilir: 

• Stratejik yönetimin işletmelere sağlayabileceği temel faydalar aşağıdaki gibi sıralanabilir:
• Fırsatları görmeyi, önceliklendirmeyi ve onlardan yararlanmayı mümkün kılar.
• Örgütsel sorunlara objektif bakmayı sağlar.
• Örgüt içindeki faaliyetlerin daha iyi kontrol ve koordine edilmesi için bir çerçeve sağlar.
• Olumsuz koşullar ve değişimlerin etkileri­nin azaltılmasına destek olur.
• Örgütsel hedefleri en iyi şekilde destekleye­cek temel kararların alınmasını sağlar.
• Fırsatlardan yararlanırken zaman ve kay­nakların daha etkin paylaşılmasına imkân sağlar.
• Hatalı veya anlık kararların düzeltilmesi için daha az zaman ve kaynak ayrılmasına olanak tanır.
• Örgüt içinde etkili iletişim kurulması ve sürdürülmesi için çerçeve yaratır.
• Bireysel davranışın örgütsel çabalar etrafın­da bütünleştirilmesini sağlar.
• Bireysel sorumlulukların açık bir şekilde belirlenmesi için bir temel oluşturur.
• Örgüt içindeki bireyleri gelecek odaklı dü­şünme konusunda cesaretlendirir.
• Sorunlarla baş etmek ve fırsatları görmek ve değerlendirmek için işbirliğine dayalı, bü­tünleştirici ve coşkulu bir yaklaşımını öne çıkarır.
• Değişime ilişkin bakış açısını değiştirir ve olumlu yaklaşım geliştirilmesine destek olur.
• Örgütsel yönetime bir ölçüde disiplin ve bi­çimsellik sağlar.

Stratejik planlarda başarısızlık nedenleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: 

1. Müşteriyi anlamada başarısız olma (Ürünü neden alıyorlar? Ürün gerçekte hangi ihti­yacı karşılıyor? amaca uygun olmayan ya da yanlış yapılmış pazar araştırması)

2. Çevrenin tepkisini tahmin edememe (Ra­kipler hangi faktörler üzerinden rekabet ediyorlar? Devletin piyasaya müdahale me­kanizmaları neler?)

3. İşletmenin kaynaklarını aşırı değerlemesi (İnsan kaynakları, teknoloji ve süreçler yeni strateji için yeterli mi? Yönetim ve yönetici olmayan personel için yeni beceriler geliş­tirmede başarısızlık söz konusu mu?)

4. Koordinasyonun etkin olmaması (Rapor­lama ve kontrol mekanizmaları uygun mu? Örgüt yapısı yeterince esnek mi?)

5. Üst yönetimin sürece bağlılığı konusundaki zayıflık (Üst yönetimin daha sürecin başın­dan itibaren ilgisi ve katılımı yeterli mi? Yö­netim yeterli düzeyde kaynak sağlayabiliyor mu?)

6. Çalışanların süreci ve stratejiyi yeterince benimsememesi (Yeni strateji çalışanlara iyi bir şekilde açıklandı mı? Yeni stratejiyi benimseyenler ve katkı sağlayanlar ödüllen­dirme mekanizmalarında karşılığını bulu­yorlar mı?)

7. Zaman planlamasının iyi yapılmamış olma­sı (Kritik yol analizi yapıldı mı?)

8. Planı izlemedeki başarısızlık (Planın ilk uy­gulanmaya başlamasından sonra hiç takip edildi mi? Plan ile ilerleme durumunun karşılaştırıldı mı? Üst yönetime düzenli bil­gi aktarılıyor mu?)

9. Değişimi yönetememe (Değişime karşı ör­güt içi direnci doğru anlamlandıramama; süreçler, teknoloji ve yapı arasındaki ilişki­leri görme yoksunluğu)

10. Kalitesiz iletişim (Paydaşlar arasında bil­gi paylaşımında yetersizlik, paydaşların ve temsilcilerin dışlanması)

Stratejik yönetim süreci, işletmenin uzun dönemde yaşamının devam ettirilmesine, sürdürülebilir reka­bet üstünlüğü sağlamasına ve ortalamanın üzerinde getiri elde etmesine yönelik tüm bilgi toplama, analiz, seçim, karar, uygulama ve değerlendirme faaliyetlerinin tümü olarak tanımlanır.

Stratejik yönetim sürecinin evreleri; (1) strateji oluşturma, (2) strateji uygulama ve (3) strateji değerleme ve kontroldür.