Stratejik Niyetin Oluşturulması

Bazı kaynaklar­da stratejik yönelim olarak da adlandırılan strate­jik niyet; uzun dönemde rekabet üstünlüğü elde etmek amacıyla örgütü oluşturanların değerlerini, inançlarını, normlarını göz önünde tutarak, iş­letmenin işleri ve faaliyetlerini yönetirken temel alacağı temel perspektife, çerçeveye işaret eder. En öz haliyle stratejik niyet, işletmenin geleceğe na­sıl yürüyeceği ile ilgili niyetini ortaya koymasıdır. Stratejik niyet, işletmelerin faaliyetlerini yü­rütme biçimleri için kılavuz niteliğindeki kalıp­lar veya bir işletmenin faaliyetlerini yönlendiren, etkileyen ve işletmenin hayatta kalmasını ve per­formansını sağlamaya yönelik davranışlar üreten ilkeler olarak tanımlanabilir.

İşletmeler için uzun vadeli başarının arkasında yatan en önemli unsurlardan birisi geleceğe doğru bilinçli yol almaktır. Stratejik niyet de bu bilincin somutlaşmış hallerinden birisidir. Stratejik niyet, işletmelerin stratejik yönetim eylemleri için bir ön şart niteliği taşımakta olup oldukça önemlidir. Bu konuda yapılan çalışma­lar, işletmelerin sürekli ve hızlı bir şekilde değişim gösteren rekabet çevrelerine nasıl tepki gösterdiği üzerine yoğunlaşmaktadır. Stratejik niyet, işletme performansının başarılı olması ve sürdürülebilirliği için oldukça önemlidir.

Stra­tejik niyet unsurları misyonun belirlenmesi, vizyonun ortaya konulması, amaç ve hedeflerin belirlenmesi ve örgütsel değerlerin oluşturulmasını içerir.

Vizyonla gelecekte nerede olacağımızı tanımlarken, bunu nasıl yapacağımızı aslında misyon ile ortaya koymaktayız. Bu ikisi birbiriyle çelişmemelidir. 10 yıl içinde sağlık alanında tüm ülkeye ekonomik, etkili, ulaşılabilir sağlık hizmeti sunmak isteyen bir sağlık kurumu, misyonuna güzellik ürünleri üretme ve sat­mayı da eklerse burada bir sorun var demektir çünkü vizyonu böyle bir misyonu kapsamamaktadır. Bu durumda vizyonunu güncellemek zorundadır. İş modeli, vizyon ve misyon bildirgesiyle şekillenmekte amaç ve hedefleri şekillendirmektedir. İşletme tarafından ortaya konulan amaçların da vizyon ve misyon ile çerçevelenmiş olması gerekir. Amaçlar, mis­yona uygun, vizyona ulaştırıcı nitelikte belirlenmelidir. Benzer şekilde işletmenin hedeflerinin de amaçları gerçekleştirmek üzere kurgulanması gerekir. Değerler ise yukarıda değinilen ve işletme yönetimince kurgu­lanan unsurları hayata geçirirken yöneticiler ve çalışanların nasıl davranacağını şekillendirmektedir.

Misyon, bir işletmenin “var olma nedeni”ni açıklayan ifadeler bütünüdür. İşletmenin diğer işletmelerden farklı olarak ne yaptığının ve nerede olduğunun, belirlenecek bir varlık nedeni ile ortaya konulması gerekir. Bu açıdan misyo­nu açıkça ifade edilmiş bir işletmenin, dolaylı olarak yaptığı işi de açıklaması söz konusudur. Misyon ifadesi ayrıca bir “işletme öğretisi” olarak da tanımlanabilmektedir. Niyetinin ve amacının yer aldığı, felsefesinin, inançlarının, il­kelerinin de yaptığı işe yansıtılmasıdır.

Misyon bildirgesi, misyonun kâğıda dö­külmüş halidir.

Örgütsel misyon içerisinde olması beklenen unsurlar aşağıdaki gibidir:

• “Faaliyet alanımız nedir?” veya “ne olmalı­dır?” sorularının yanıtını içerir.
• Yapılan iş tanımı, örgütün değerleri ve inançları yer alır.
• Örgütün ilişkide bulunduğu kitleler, pazar­lar, ürettiği ürünler hakkında bilgi verilebilir.
• Örgüt çalışanları, tüm paydaşlar ya da top­lumun geneli ile olan ilişkisi yansıtılabilir.
• Yapıcı, pozitif ve motive edici olması yön verici bir pusula işlevine sahip olmasına katkıda bulunur.
• Örgütün kendine özgü olması gerekir.
• Kısa dönemden ziyade uzun dönemi kapsa­ması gereklidir.

Misyon bildirgesini oluşturan bileşenler aşağıdaki gibi özetlenebilir:

• Müşteriler
• İşletmenin sunduğu mallar ve hizmet­ler
• Pazar / İşletmenin rekabet alanı
• Teknolojiyi yakalayabilmek
• İşletmenin varlığını sürdürme, büyüme ve kârlılık için teşebbüste bulunması
• İşletmenin felsefesi
• Benlik kavramını yansıtması
• Toplumsal imaja önem vermek
• Çalışanlara önem vermek

Vizyon, ki­şilerin veya kurumların kendilerinin veya işletme­lerinin gelecekte olmasını arzu ettikleri durumun ifadesidir. Başka bir tanıma göre vizyon, işletmelerin gele­cekte olmayı istedikleri durumun resmidir. Daha geniş anlamda ise işletmenin göstermiş olduğu fa­aliyetleri sonucunda ulaşmak istediği şeydir.

İyi tasarlanmış bir vizyonun iki temel birleşeni vardır. Bunlar; temel ideoloji ve öngörülmüş ge­lecektir. Temel ideoloji; işletmelerin planlarının yapısını, karakterlerini ve neden kâr olduklarını temsil eder. Öngörülmüş gelecek; ne olmayı, neyi başarmayı ve ne yaratmayı arzu ettiğimizdir.

Vizyonun işletmelere yol gösterici, hatırlatıcı, ilham verici, kontrol edici ve özgürlük sağlayıcı rolleri sayesinde işletmeler için aşağıdaki faydaları sağlamaktadır:

• Vizyon yol göstericidir; vizyon işletmelerin ulaş­mak istedikleri yerdir. Belirsizliklerin ortadan kalmasına yardımcı olarak hedeflere ulaşma konusunda çalışanlara yol göstermektedir.
• Vizyon hatırlatıcıdır; işletmeler bazen he­deflerinden uzaklaşabilirler ve başka alanla­ra kayabilirler. Ancak belirlenen vizyon bize ne olmak ne yapmak istediğimizi hatırlatıcı bir özelliğe sahiptir.
• Vizyon ilham vericidir; çalışanlara işlerinin amaçları, sonuçları, üstün öncelikleri ve onu çevreleyen hedefleri hakkında ilham verir.
• Vizyon kontrol edicidir; işletme içinde çatlakla­rın oluşması veya gereksiz işler ve temel yeter­sizliklerle uğraşılmaya başlanması durumunda vizyon bildirgesi insanları gerçekle yüzleştire­rek kontrol mekanizması görevi görür.
• Vizyon özgürlük sağlar; kim olduğumuzu ve ne olmak istediğimizi bilmemize yardımcı olarak ileriye dönük bir bakış açısına sahip olmamı­zı ve yüksek performans sergilememizi sağlar.

Etkili bir vizyon bildirgesi için aşağıda­ki adımların izlenmesi yerinde olacaktır:

1. Vizyonun ne olduğuna, işlevine, kapsamına değinen çeşitli kaynaklar (kitaplar, maka­leler, örnekler, vb.) bulunur ve bunlar tüm yöneticiler ile paylaşılır. Bu şekilde, vizyon belirleme süreci için bir altyapı, ortak anla­yış oluşturulur.

2. Her yöneticiden, birim çalışanları ile birlik­te kendi birimleri için bir vizyon bildirgesi oluşturması istenir.

3. Bir komite ya da tartışma grupları oluşturu­larak hazırlanan bildirgeler birleştirilir.

4. Eksikler ya da eklenmesi gereken kavramlar yeniden düzenlenir ve taslak vizyon bildir­gesi oluşturulur.

5. Bu taslak kimi zaman şirket tarafından bu­lunan bir uzman ya da şirket içi oluşturulan bir komite tarafından değerlendirilip son hâlini alır.

İş modeli, işletmenin kazanç elde etmek için gerçekleştirdiği eylemler bütünüdür. İş modeli, bir işletmenin başarısı için gerekli olan yol haritası­nın açıklanmasını sağlamakta ve pek çok açıdan işletmenin amacına ya da misyonuna hizmet eden araç niteliği taşımaktadır. Stratejik yönelimi oluşturma sürecinde misyo­nun ve vizyonun geliştirilmesinden sonraki adım iş modelinin ortaya konulmasıdır.

İş modeli özünde işletmeyi ta­nımlayan unsurlara sahiptir. Bu unsurlar genellikle şu şekildedir:  

• İşletme kime hizmet etmektedir?
• Hangi ihtiyacı gidermektedir/Bu ihtiyaca yönelik ne sağlamaktadır?
• Nasıl kazanç elde etmektedir?
• Kendisini rakiplerinden nasıl farklılaştır­maktadır?
• Rekabet avantajını nasıl sürdürmektedir?
• Mal/hizmeti müşterilerine nasıl sunmaktadır?

Amaçlar, uzun dönemde ulaşılmak istenen durumu ifade etmektedir. Diğer bir ifa­deyle işletmelerin ulaşmaya çalıştığı uzun dönem­li genel sonuçlardır. Hedefler ise işletmeyi amaç­larına ulaştırma yolunda, daha kısa vadeli, daha spesifik olarak belirlenmiş olan gerçekleştirilmek istenen durumları ifade etmektedir. Başka bir ifa­deyle hedefler, kısa dönemli, daha net, ölçülebi­lir, somut ve sayısal adımlarla ulaşılmak istenilen durumlardır. Amaçlar daha kapsayıcı olması sebe­biyle genellikle birden fazla hedefe hizmet ederler. Kısacası, bir işletmenin belirlediği amacı varılmak istenen son noktayı temsil ederken hedefi ise bu noktaya ulaşırken kat edilen aşamaları ifade et­mektedir.

Planlamanın -aynı zamanda stratejik planlama­nın- ilk adımı amaçların belirlenmesidir. Amaçları belirlemeden hareket etmek, rotayı belirlemeden yola koyulmaktan farksızdır. Yolun sizi nereye sü­rükleyeceğini bilemezseniz. Örgütler belirli amaçları yerine getirmek üzere kurulmuştur. Günümüzün gittikçe artan rekabet ortamı, hız­la değişen çevre koşulları ve küreselleşen dünyada hiçbir işletmenin amaçlarını net bir şekilde belirle­meden yola çıkma ve başarılı olma olasılığı yoktur.

İşletmenin amaçları stratejik, taktik ve fonksiyo­nel olmak üzere farklı seviyelerde belirlenmektedir.

Hedefler, stratejilerin uygulanması açısından çok önemlidir çünkü;

•  İşletme kaynaklarının fonksiyonlar ve bi­rimler arasındaki tahsisinin anahtarını oluşturur
•  Yöneticileri değerlendirmek için ana mekanizmadır.
•  Uzun vadeli hedeflere ulaşma yolundaki ilerlemeyi izlemek için temel araçlardır.
•  Örgütsel, bölümsel ve birim önceliklerinin belirlemesinde kullanılırlar.

Değer, belirli bir davranış ve varoluş amacının kişisel ve toplumsal olarak kar­şıtlarına tercih edilmesine dair kalıcı bir inançtır. Bir işletme içerisindeki kültürü tanımlamak, bireysel değerleri ve bu değerlerin meydana getirdiği değer sistemini anlamakla mümkün olmaktadır. İşletme içerisindeki her bir üye ortak değer sisteminin bir parçası olduğu için inançlarını, sosyal ideallerini ve değerlerini diğer üyelerle paylaşırlar. Bu değerler; mitler, ritüeller, hikâyeler, özel dil gibi pek çok sembolik araç vasıtasıyla ifade edilir. İşletme üyeleri tarafından paylaşılan bu değerler, işletme içerisindeki değer sistemini meydana getirmektedir. Bireysel değerler, kişinin amaçları ve davranışları için bir pusula görevi görürken benzer şekilde işletme içerisindeki değer sistemi de örgütsel amaçlara, politikalara ve stratejilere rehberlik eder. Değerler işletmenin belirlediği amaçlar içerisine gömülü olduğu için davranışlarına yön veren fikir ve ilkeler olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca sahip olunan değer sistemi, işletmenin temel inançlarını temsil ederken işletme kültürünü şekillendirmedeki önemli rolü de unutulmamalıdır. Değerler işletme üyelerinin müşteri, tedarikçi, satıcılarla ve birbirleriyle olan ilişkilerini de düzenlemektedir. Ayrıca, karar verme süreçlerinde başvurulacak ölçütler olarak da değerlendirilmektedir.

Bir değer sisteminin devam etmesi için üç temel fonksiyon bulun­maktadır. Bunlar;

• İşletmeye dâhil olan yeni üyelerin işletme kültürü­ne önceden hazırlanması,
• Temel değerlerin yeni üyelere aktarılması,
• Mevcut işletme sisteminin devamının desteklenmesi.