Sözlü Gelenekler ve Anlatımlar

Bir iletişim biçimidir. Burada bilgi ve tecrübe işitilerek alınır, bireysel hafızalarda korunur ve bir nesilden diğerine sözlü olarak iletilir.

Türk destanları, halk hikâyeleri, masal, efsane, memorat, fıkra, ninni, ağıt, atasözü ve deyimler öncelikli sözlü anlatım türleridir.

Destanlar bir millet veya toplumun hayatında derin izler bırakmış olaylardan kaynaklanmaktadır.

Destanların metinleri çoğunlukla şekil bakımından manzum, bazen de manzum-mensur karışık  yapıdadırlar.

Milli değerleri, şahsi değerlerin üstünde tutması.

Birden fazla olayın aktarımına izin veren bu anlatı geleneği, usta bir anlatıcı tarafından veyahut da ustalardan öğrendiğini aktaran bir çırak tarafından icra edilmektedir.

Bu sözlü gelenek yaratmaları, kahramanlık destanlarından çok sonra teşekkül etmiştir. Destanlara nazaran daha kısa olmaları, daha gerçekçi bir kurguya sahip olmaları,  destanlardaki sosyal şartların yeni ve orijinal bir bakış açısıyla yeniden yaratımı gibi olmaları halk hikayelerini destanlardan ayıran özellikleridir.

Pertev Naili Boratav başta olmak üzere İlhan Başgöz, Muhan Bali, Fikret Türkmen, Ensar Aslan, Doğan Kaya, Ali Berat Alptekin, Nerin Köse, Ali Duymaz ve Esma Şimşek halk hikâyeleri üzerine önemli çalışmalarda bulunmuş değerli bilim insanlarımızdır.

Halk hikâyeleri başta aşk ve kahramanlık gibi konuları işler.

Hayal gücüne ve kurgu temeline dayalı olarak yaratılmış olmaları.

Masallar dinleyenleri başta eğlendirmek, rahatlatmak, eğitmek, öğüt vermek, kıssadan hisse çıkarmak ve sosyal normları genç nesillere öğretmek gibi işlevlere sahiptir.

Halk biliminin bir bilim dalı olmasından önce, “efsane” teriminin yerine kıssa, hikâyet ya da rivayet kelimeleri kullanılmaktaydı.

Efsanelerdeki olaylar bazen gerçeküstü bir biçimde aktarılır ama çoğunlukla gerçek olaylara ve gerçek yaşamış kişilere dayanmaktadır. Böylelikle toplum ve zamana göre değişmeyen bazı değerlere önem verilir, insanlar doğruluktan ayrılmamaya özendirilir.

Memorat

Fıkra ile ilgili ilk kayda Kaşgârlı Mahmud’un Divânü Lügâti’t- Türk adlı eserinde rastlanmıştır.

Konusu hayattan alınmış, kısa ve yoğun anlatımlı, her ortamda her yaştan insan tarafından eğlendirmek, ders vermek gibi sebeplerle anlatılan hikâyeler olmaları fıkranın üslup özellikleridir.

Ağıt

Atasözlerinin içinde var oldukları toplumun müşterek ürünü olmaları, en önemli özellikleridir.

Âşıklık geleneğinde sazlı veya sazsız olarak doğaçlama yoluyla geleneğe bağlı olarak şiir söyleyen kişiye “Aşık” denir.

Dede Korkut bir başka deyişle Korkut Ata Geleneği, sözlü ve yazılı yaratıcılığı ile bütün Türk Dünyası’nı sarıp sarmalayan bir kültür ve medeniyet yaratma geleneğinin adıdır.