Doğa ve Evrenle İlgili Bilgi ve Uygulamalar

Halk inanışı; tabiatüstü, insanüstü bir gücün, varlığın, varlıkların mevcudiyetine, bunlarla ilgili görev ve kaçınmaların bulunduğuna, bunlara riayet edildiğinde yarar sağlanabileceğine, ihlal veya ihmal edildiğinde zarar görüleceğine inanmadır.

Pertev Naili Boratav, halk inanışlarını tabiat varlıkları ile ilgili inanışlar, tabiat üstü varlıklarla ilgili inanışlar, bitkilerle ilgili inanışlar, hayvanlarla ilgili inanışlar, cansız maddeler eşyalar ve besinlerle ilgili inanışlar, konut ve barınaklarla ilgili inanışlar şeklinde sınıflandırmıştır.

Günümüzde canlılığını koruyan bu inanış biçimleri, Türkiye’nin ulusal envanter listesinde

İnanç ve İnanışlara Bağlı Gelenekler ve Uygulamalar başlığı altında verilmiştir.

Bu başlık altında mevlit geleneği, nazar çıkarma ve nazarlık yapma gelenekleri, Mevlevi sema töreni, Alevi-Bektaşi ritüeli semah, yağmur duası törenleri, Ramazan gelenekleri, faraçlık geleneği, bayram gelenekleri, kandil gecesi gelenekleri yer almaktadır.

Mevlevi Sema Törenleri 2008 yılında kaydedilmiştir.

Nazar boncuğu ve iğde dalı takma, üzerlik, at nalı, muska, kaplum bağa kabuğu gibi nesneler nazarı önlemek için kullanılır. Nazar değmeden önce sözlü kültürde bazı ifadelerin kullanıldığı bilinmektedir. Bu ifadeler nazarı önleyici özelliğinden dolayı tercih edilir. Allah nazarlardan saklasın, maşaallah, Allah korusun gibi ifadeler buna örnektir.

Üzerlik tüttürme, kurşun dökme, tütsü, dua, tuz dolandırma gibi uygulamalar nazar değdikten sonra tedavi amaçlı uygulamalara örnektir.

Nazar boncuğu ise Türkiye’nin ulusal envanter listesinde hem geleneksel el sanatları başlığı altında hem de inanışlara bağlı gelenek ve uygulamalar başlığı altında değerlendirilmektedir.  

Yağmur duası halk inanışlarında önemli bir yeri olan ve mevsimlerle, iklim hareketleriyle bağlantıları olan bir ritüeldir.

Bu törenlere hacet duası, yağmur gelini, istiskah, barane, godi-godi, molla potik, bolluk aşı bayramı, şükür duası, çömçe gelin, hasnı, kolik gelin, pıngıdık gibi adlar da verilmektedir.

Halk hekimliği doğa ve evrenle ilgili bilgi ve uygulamalar başlığı altında değerlendirilen ve halkın en eski tedavi yöntemlerini, bitkileri, ocakları, şifalı suları, değerli madenlerle yapılan uygulamaları, dinsel büyüsel tedavi yöntemlerini kapsayan pratiklerin tamamıdır.

Halk arasında “kocakarı”, “ocaklı”, efsuncu”, “kırık-çıkıkçı”, “ara ebesi” olarak bilinen ve kendine göre tedavi uygulamaları bulunan kişiler aslında birer halk hekimidirler.

Buğday, arpa, mercimek, fiğ, yonca, burçak gibi ziraat ürünlerinden yararlanılarak yapılan ilaçlar ise tarım kültürü ve halk botaniği arasındaki ilişkiyi gösterir.

Halk takvimi, herhangi bir yöre insanının, temelde kültürel bir miras olarak edindiği; doğal olgularla, toplumsal kurumlar ve olgular arasındaki uzun süreli deneyimlere dayalı ilişkinin kurulduğu dinsel, tarihsel, törensel, eğitsel, inançsal, hukuksal, tarımsal, siyasal, ekonomik bağın anımsama ve anımsatma görevini üstlenmiş olan zaman-hayat ikilisinin sistemli bir dizgesidir.

Halk takvimi zaman içinde insanların doğayı, gökyüzünü gözlemlemesi ve mevsimlere, aylara ve günlere göre faaliyetlerini düzenlemesi ve edindiği tecrübelerini kuşaktan kuşağa aktarması sonucunda ortaya çıkmış ve gelişmiştir.

İlk cemre Kasım günlerinin 105. gününde (Miladi 20 Şubat) göğe, ikinci cemre Kasım günlerinin 112. Gününde (Miladi 27 Şubat) suya ve üçüncü cemre ise Kasım günlerinin 119. gününde (Miladi 5 Mart) toprağa birer haftalık aralıklarla düşmektedir.

Ayların halk arasındaki bazı isimlendirmeleri şu şekildedir: orta karakış, zemheri (ocak), gücük (şubat), lisan, abrul, abril, ebrul (nisan), ilk temus, kiraz (haziran), orta temus, orak (temmuz), son temus (ağustos), ilk güz, haç ayı (eylül), orta güz, avara, havara birinci çirin, teşrin-i evvel (ekim), son güz, koç ayı, ikinci çirin, teşrin-i sani (kasım), ilk karakış, karakış, kanun-u evvel (aralık).

İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’nde Nevruz ve Bahar Bayramı Hıdırellez isimleriyle kayıtlı olan iki unsur, takvimle ve mevsimlik bayramlarla ilişkili miras unsurlarıdır.

Hıdırellez’e benzer bir şekilde “Mayıs Yedisi” (Su Bayramı, Deniz Bayramı) de her yıl mayıs ayının yirmisinde (Rumi takvime göre Mayıs’ın yedisine denk gelir) Doğu Karadeniz kıyısında kutlanan bir bahar bayramıdır.

Halk mimarisi, halkın barınma ihtiyacını karşılayan konutları; ritüeller, festival ve kutlamaların gerçekleş tirildiği toplanma alanlarını; halk tiyatrosu, âşıklık geleneği, masal anlatıcılığı gibi gösteri sanatları unsurlarının icra edildiği mekânları; tarım ve hayvancılık için kullanılan üretim ve barınak amaçlı yapıları; kentteki sosyal ve kültürel toplanma alanlarını; yiyecek ve içecek depolama yapılarını, türbeler, çeşmeler gibi yapıları ve bu yapıların üretim süreçleri ile etrafında şekillenen kültürel ifadeleri kapsar.

Tarım ve hayvancılığa dair miras unsurları, hem tarım ürünlerinin yetiştirilmesi, hasadının yapılması ve satılmasını ya da hayvanların yetiştirilmesi, hayvansal ürünler üretilmesi ve satılmasını hem de bu üretim sürecindeki pratik ve uygulamalar, üretim sürecinde kullanılan malzemeler, toplulukların bir arada yaşama ve çalışma kültürü gibi pek çok unsuru barındırır.

İpek böcekçiliği, 2022 yılında Afganistan, Azerbaycan, İran, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan ve Türkiye tarafından “İpek Böcekçiliği ve Dokuma İçin İpeğin Geleneksel Üretimi” adı ile ortak dosya olarak İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedilmiştir.

Geleneksel Tören Keşkeği (2011), Türk Kahvesi ve Geleneği (2013), İnce Ekmek Yapımı ve Paylaşımı Geleneği: Lavaş, Katrıma, Jupka, Yufka (2016), Çay Kültürü: Kimlik, Misafirperverlik ve Sosyal Etkileşim Sembolü” (2022) İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’nde Türkiye adına kayıtlı yiyecek ve içecekle ilgili unsurlardır.

Dünya Turizm Örgütü (UNWTO), gastronomi turizmini; gastronomik destinasyonlara yapılan eğlenme amaçlı yiyecek ve içecekler ile ilgili rekreasyonel deneyimsel aktivitelerin bütünüdür” şeklinde tanımlamaktadır.