Yaşayan İnsan Hazineleri

Yaşayan İnsan Hazineleri, UNESCO’nun teklifiyle 1993 yılında başlatılmış olan ve günümüzde Türkiye dâhil pek çok ülkenin kendi ulusal sistemlerini kurarak sürdürdüğü bir kültür koruma programıdır. Yaşayan İnsan Hazinesi sözlü anlatımlar, gösteri sanatları, el sanatları gibi farklı alanlarda üst düzey bilgi, beceri, temsil yeteneği ve kültürü aktarma isteği taşıyan kişi veya gruplara genellikle Kültür Bakanlığının düzenlediği bir sistem çerçevesinde verilen prestijli bir unvandır. Bu program, geleneksel meslekler ve zanaatlar, halk müziği, halk tiyatrosu vb. alanlarda çalışan ustaların sahip oldukları bilgi ve becerileri usta-çırak ilişkisi içinde gelecek kuşaklara aktarmaları için gerekli şartların iyileşmesine katkı sağlamayı amaçlamakta ve kültürün kuşaktan kuşağa aktarımında insanın rolüne dikkat çekmektedir.

1993-2006 yılları arasında bir UNESCO programı olarak yürütülen ve Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi’nin 2006’da yürürlüğe girmesiyle ülkelerin ulusal veya bölgesel düzeyde uygulamayı sürdürdüğü bu program, günümüzde Kore Cumhuriyeti ve Japonya’dan Türkiye, Fransa, Belçika, Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri’ne kadar pek çok ülkede farklı adlarla, çeşitli statüdeki kurumların bünyesinde devam etmektedir.

Türkiye’de 2008 yılında başlayan kurulan ulusal sistem çerçevesinde, Yaşayan İnsan Hazineleri Türkiye Ulusal Envanteri’ne hâlihazırda 65 kişi ve 2 grup kayıtlıdır. Âşıklık, masal anlatma geleneği, çini sanatı, çömlek yapımı, minyatür, ebru, taş ustalığı, keçecilik, dokuma ve daha pek çok alandan gelen bu kişi ve gruplar Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğünün belirlediği kriterlere uygun olarak sisteme dâhil edilmektedir.

Potansiyeli ve yansımaları itibarıyla ekonomi, istihdam, endüstri, tasarım ve ürün geliştirme alanlarıyla doğrudan ilişkili olan bu program, Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi çerçevesindeki koruma faaliyetlerine önemli katkı sunmakta ve birey ve grupların etkinliğini artırmaktadır.

Yaşayan İnsan Hazinesi ilan edileceği, bu sistemin öncelikleri ve adaylık kriterleri Sözleşme’nin “Topluluk, Grup ve Kişilerin Katılımı” başlıklı 15. maddesi de dikkate alınarak sivil toplum kuruluşları, ustalar, yerel yönetimler, uzmanlar ve araştırmacılarla yürütülen istişarelerin de katkısıyla belirlenir. Genellikle bakanlıkların yetkili birimlerince tasarlanan ve yönetilen bu mekânizmada karar alınabilmesi için, ülkeden ülkeye değişmekle birlikte, bünyesinde istişarelere katılan tarafların da bulunduğu ve kararları programın icracısı statüsündeki bakanlık açısından tavsiye niteliği taşıyan bir tür uzmanlar komisyonuna ihtiyaç duyulur. İdeal olarak, bu komisyonun birkaç yılda bir tekrar eden belli dönemlerde yalnızca adaylıklarla ilgili görüş bildirmekle sınırlı kalmayıp sistemin istikrarı ve işlevselliği açısından gerekli takibi yürütmesi, programa dair uygulamaların gelişimini izlemesi ve gereken durumlarda, Yaşayan İnsan Hazinesi unvanının iptal edilmesini önermesi önemlidir. Çünkü Yaşayan İnsan Hazinesi ilan edilen kişi veya grupların bilgi ve becerilerini sürekli geliştirmeleri, birikimlerini örgün ve yaygın eğitim programları vasıtasıyla gençlere aktarmaları, belgeleme ve kayıt (video veya ses kaydı, bilimsel yayınlar) süreçlerine destek vermeleri ve bilgi ve becerilerini diğer yollarla yaymaları beklenir.

Yaşayan İnsan Hazineleri programını uluslararası toplumun çatısı altında UNESCO’ya öneren ve diğer ülkelerdeki uygulamalara ilham kaynağı olan Kore Cumhuriyeti bu anlamda özel bir yere sahiptir. Anılan ülke, Japonya’nın buradaki sömürgecilik faaliyetleri, Kore Savaşı ve Batılılaşma çabalarının ardından kendi kültürel kimliklerini yeniden keşfettikleri bir dönemde,1962 yılında Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu’nu çıkarmıştır. Kültür varlıklarının muhafazası yoluyla insanların kültürel gelişimlerine destek olmayı hedefleyen bu kanunun ortaya koyduğu sınıflandırmanın parçalarından biri de Önemli Somut Olmayan Kültür Varlıkları’dır. Bu çerçevede, Kore Cumhuriyeti 1964’ten beri bu kategorideki kültürel mirası ve onu bugün sürdürüp aktaran kişileri korumaktadır. Anılan kanun aynı dönemde Kültür Varlıkları Komitesinin kurulmasını sağladığı gibi Önemli Somut Olmayan Kültür Varlıkları’nın taşıyıcısı olan ustaların belirlenmesi, burs desteği verilmesi, çeşitli etkinliklerin organize edilmesi ve acil durumlara ilişkin koruma eylemlerinin tespit edilmesi gibi iş ve süreçleri düzenlemektedir. “Yaşayan Millî Hazineler” olarak adlandırılan gelenek taşıyıcıları, somut olmayan kültür varlıklarını kayda değer tarihsel, sanatsal veya akademik bir değerle donatarak temsil ve icra eden birey veya kuruluşları tanımlamaktadır. Burada sözü edilen kültür varlıkları müzik, dans, drama, geleneksel oyunlar, dövüş sanatları, el sanatları ve mutfak kültürü gibi alanları kapsamaktadır

Japonya, somut olmayan kültürel mirasın kapsamına giren geleneksel kültürün korunmasına ilişkin kanun sistemini ilk oluşturan ülkedir (1950).

Günümüzde, Önemli Somut Olmayan Kültür Varlıkları müzik, el sanatları gibi alanlarda kullanılan, tarihî ve sanatsal değeri yüksek teknikleri ifade etmektedir. Geleneksel becerilerin aktarımında ve bu alandaki teknikleri üretmede veya icra etmede öne çıkan bir ustalığa ulaşmış kişi veya grupları resmî olarak tanıyan bu sistemin temel amacı, sanatçıları veya eserlerini onurlandırmak değil bu eserlerin üretilmesini sağlayan tekniklerin gelecek kuşaklara aktarımını sağlamaktır.

Japonya'da somut olmayan kültürel mirasla ilişki alanlarda yetişmiş ustalar için “Önemli Kültür Varlığı” veya “Yaşayan Millî Hazine” gibi prestijli bir unvanın kullanıma girmesi ve sistemin başlangıcı 1955 yılını bulmuştur. Önemli Somut Olmayan Kültür Varlıkları adıyla bugün de ulusal listeye kaydedilmekte olan miraslar, özellikle 1975 yılına kadar Kore Cumhuriyeti’ndeki kapsayıcı sistemin aksine, “elit” olarak nitelenen geleneksel sahne sanatları, klasik dans, müzik ve el sanatları teknikleriyle sınırlı tutulmuştur. Günümüzde somut olmayan kültürel mirasın parçasını oluşturan folklor alanındaki kültürel ifadeler ise yine 1975’e kadar “Somut Olmayan Halk Kültürü Varlıkları” adıyla, somut olmayan kültürel mirasın hiyerarşik olarak bir alt basamağında tanımlanmıştır. Bu alandaki varlıklar, halk kültürünün dinamik biçimde sürekli değiştiği ve bu nedenle “otantik” olamayacağı gerekçesiyle kültür varlığı olarak değil, “belgelendirmeye değer parçalar” olarak görülmüştür.

Anılan iki ülkenin ardından Avrupa’da benzer bir programın kurulmasına yönelik ilk girişimlere Fransa’da rastlanır. Kültür Bakanlığının, Japonya’daki sistemi örnek alarak 1994’te kurduğu “Usta Sanatçı” (Maître d’art) programı, el sanatları alanındaki “kayda değer” ve “nadir” nitelikteki teknik bilginin devamlılığına katkı amacıyla hayata geçirilmiştir. Eşsiz olduğu düşünülen teknik bilgiye ve sıra dışı bir meslek geçmişine sahip olan ve el sanatlarını güncel koşullara uygun şekilde ayakta tutabilen kişilere “Usta Sanatçı” unvanı verilmektedir.

Yaşayan İnsan Hazineleri sistemi olmadığı için ustalığı ve yeteneğiyle öne çıkan kişilere resmî unvan verilmesine dayalı bir uygulama mevcut değildir. Ancak sivil toplum kuruluşları aracılığıyla proje kapsamında Eylül 2022 itibarıyla toplam 231 usta ve çırağa yaklaşık üç milyon euro destek verilmiştir Yaşayan İnsan Hazineleri kapsamında özellikle Japonya’da el sanatlarının kısıtlı dallarına odaklı seçmeci anlayışın tersine, Flaman bölgesindeki bu projede el sanatları oldukça geniş biçimde yorumlanmaktadır. Örneğin bu kapsamda yalnızca çömlekçilik, taş işçiliği, dokumacılık, müzik enstrümanı yapımı gibi akla ilk gelebilecek alanlar değil dövmecilik, arıcılık, ekmek yapımı, dövüş sanatları, içecek damıtma teknikleri, endüstriyel dokumacılık ve tedavi edici özellik taşıyan bitkilerin işlenmesi gibi alanlardaki ustalık deneyiminin de aktarımı desteklenmektedir.

İlk olarak Amerika Birleşik Devletleri’ndeki sistem, Kültür Bakanlığı statüsüne sahip, kâr amacı gütmeyen sanat kuruluşlarına proje tabanlı fon desteği veren Ulusal Sanat Vakfının (National Endowment for the Arts) himayesinde devam etmektedir. “Ulusal Miras Burs Programı” (The National Heritage Fellowships) adıyla 1982’den beri devam eden bu girişim, ortak bir mirası, kültürel değeri, dili, dini, mesleği veya coğrafi bölgeyi paylaşan toplulukların geleneksel sanatlarını ve kültürel yaşamlarını sürdürmelerine odaklıdır. Dolayısıyla diaspora topluluklarından, “yerli” olarak adlandırılan gruplarda yetişmiş temsilcilere, Peru veya Japonya kökenli olup sanatını Amerika’da yaşayıp icra edenlere kadar farklı kimliklerden pek çok kişiye açık olan bu program, şimdiye kadarki örneklerden farklı olarak “çok kültürlü” karakteriyle öne çıkmaktadır. Avrupa’daki örneklerde olduğu gibi yine Japonya’dan ilham alınarak kurulduğu ifade edilen bu sistem, ülkedeki ulusal karakterin güçlü bir yönü olan kültürel çeşitliliğe özen göstererek, geleneksel niteliklere sahip usta sanatçıları onurlandırmayı ve tanıtmayı hedeflemektedir.

Québec eyaleti, 2019’dan beri Yaşayan Geleneklerin Ustaları Programı’nı uygulamaktadır. Bu sistemde, Yaşayan Geleneklerin Ustası unvanı alanlarında “en iyi olan” ustalardan ziyade “bilgi ve becerilerini gençlere öğretmede üstün başarı sahibi olan” ve bunu bir proje mantığı içinde gerçekleştirebilen kişileri tanımlar.

Amerika Birleşik Devletleri’nden farklı olarak, kendilerini aday gösterip başvurması beklenen kişilere beş bin dolarlık bir ödülle birlikte verilen Yaşayan Geleneklerin Ustası unvanı, ustalardan kaynaklı ciddi bir ihlal olmadığı sürece ömür boyu geçerlidir.

Ustaların kütüphaneler, medya şirketleri, eğitim kurumları, sağlık merkezleri vb. kuruluşlarla iş birliği içinde çalışarak sıra dışı iş birlikleri geliştirmeleri de beklentiler arasındadır. Bu yönü, Amerika Birleşik Devletleri’nde seçilen kişilere bu tarz sorumluluklar yüklemeyen sistemden farkını göstermektedir.

Québec eyaletindeki bu programın uygulama ve bakış açısı yönünden diğerlerinden ayrılan diğer yönleri de bu girişimi önemli kılmaktadır. Sıra dışı niteliklere sahip sanatçılar ve el sanatı ustalarının dâhil edildiği bu program, yaşayan geleneklerin ustalarını UNESCO’nun Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Sistemlerini Kurma Yönergesi’ndeki tanıma atıfla, bir somut olmayan kültürel miras unsurunu icra etmede veya yeniden yaratmada üst düzey bilgi ve beceriye sahip kişiler olarak tarif etmektedir. Ayrıca, bölgesel nitelikteki Yaşayan Mirasın Aracılarının Yeterliliğine Dair Tüzük bu kişilerin aracılık, miras taşıyıcılığı rollerine ek olarak eski tekniklerin aktarımındaki ustalıklarını, eğitim bilimi açısından değerlerini ve kendi toplulukları içindeki saygınlıklarını da öne çıkarır. Ustaların yaptıkları işin Birleşmiş Milletler 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri’yle uyumuna ve kültür eğitimi bakımından önemine dikkat çekilmesi bu deneyimi diğerlerinden farklılaştırmaktadır.

Türkiye’de de Yaşayan İnsan Hazinesi Sistemi, ilk yaşayan insan hazinelerinin 2008 yılında ulusal envantere kaydedilmesi ile başlamıştır. Sistemin kabul edilmesinden Türkiye’de ilk yaşayan insan hazinelerinin ulusal envantere kaydedilmesine kadar geçen süre uzun görünse de bu süreçte ve hatta programın öncesinde Yaşayan İnsan Hazineleri Sistemi’nin amaçları ile uyumlu uygulamaların hayata geçirildiği söylenebilir. M. Öcal Oğuz “UNESCO ve Geleneğin Ustaları” başlıklı makalesinde Türkiye’nin folklorun korunması ve yaşatılması konusunda kendi ulusal refleksleriyle UNESCO’nun Yaşayan İnsan Hazineleri Sistemi’nin hedeflerine uyan kimi çalışmalara imza attığına dikkat çekmiştir. Bu konuya örnek olarak Köy Enstitülerinde saz öğretmeni olarak istihdam edilip âşıklık sanatının Türkiye’de sevilmesini sağlayan Âşık Veysel’in ele alınabileceğini belirtmiştir.  Ancak üretici ve aktarıcı rolleri ile gelenek taşıyıcılarına ve usta-çırak ilişkisinin sürdürülmesine ilişkin farkındalığın daha önce başladığı ifade edilebilir.

UNESCO tarafından 2003 yılında kabul edilen ve Türkiye’nin 2006 yılında taraf olduğu Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi ile birlikte ise somut olmayan kültürel mirasın yaratılmasında ve aktarılmasında kimlik ve devamlılık duygu suna sahip toplulukların, grupların ve bireylerin rolüne dikkat çekilmiş ve somut olmayan kültürel mirasın envanterlenmesi süreci net bir şekilde açıklanmıştır. suna sahip toplulukların, grupların ve bireylerin rolüne dikkat çekilmiş ve somut olmayan kültürel mirasın envanterlenmesi süreci net bir şekilde açıklanmıştır. Sözleşme’nin 11. maddesine göre her Taraf Devlet kendi toprağı üzerinde bulunan somut olmayan kültürel mirasın korunmasını güvence altına almak için gerekli önlemleri alacak ve koruma önlemleri arasından, kendi toprağı üzerinde bulunan somut olmayan kültürel mirasın çeşitli ögelerini grupların, toplulukların ve ilgili hükûmet dışı kuruluşların katılımıyla belirleyecek ve tanımlayacaktır.

Türkiye’de “Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri” ve “Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri” olmak üzere bu ulusal envanter çalışmaları T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Somut olmayan kültürel miras ulusal envanterlerinin temelini ise İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri tarafından yürütülen çalışmalarla oluşturulan ve Somut Olmayan Kültürel Miras Tespit Kurulları tarafından önerilen il envanterleri oluşturmaktadır.

 Gerekli şartları sağlayan kişilerin insan hazineleri olarak belirlenebilmesi için ise Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü tarafından Yaşayan İnsan Hazinesi Tespit Formu hazırlanmıştır. Tespit kurulu üyelerinin bilgilerinin de yer aldığı formda yaşayan insan hazinesi için teklif edilen kişinin öz geçmişine dair bilgiler bulunmaktadır. Buna ek olarak taşıdığı somut olmayan kültürel miras unsuruna ne kadar zamandır sahip olduğu, kimden öğrendiği, çırak yetiştirip yetiştirmediği gibi bilgiler ve bu unsurun kaybolma riski değerlendirilmektedir. Tespit formları Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğüne gönderilmekte ve ön inceleme değerlendirme komisyonu tarafından yapılmaktadır. Bu inceleme ve değerlendirme sonrası komisyon tavsiye niteliğinde bir rapor hazırlanmakta ve bakanlık makamından alınan onayla o yıl ilan edilecek Yaşayan İnsan Hazinesi Listesi belirlenmektedir.

Yönerge ’de Yaşayan İnsan Hazineleri listesinde yer almak üzere bir grubu ya da bireyi aday olarak gösterirken aşağıdaki ölçütlere yer verilmiştir: • İcra edilen birikim ya da becerinin uygulamasındaki yetkinlik, • Kişinin ya da grubun adanmışlığı, kişinin ya da grubun kendi beceri ve birikimini geliştirme yeteneği, • Kişinin ya da grubun bu bilgi ve becerisini yetiştirdiklerine (çıraklarına) aktarma becerisi

 İlgili Genel Müdürlük tarafından somut olmayan kültürel mirasın belli unsurlarını yeniden yaratmak ve yorumlamak açısından gerekli bilgi ve beceriye yüksek düzeyde sahip kişileri belirleyebilmek için açıklanan ölçütler ise aşağıdaki şekildedir:

1. Ustalığını 10 yıldır icra ediyor olması,

2. Sanatını usta-çırak ilişkisi ile öğrenmiş olması,

3. Bilgi ve becerisini uygulamadaki üstünlüğü,

4. Konusunda ender bulunan bilgiye sahip olması,

5. Kişi veya grubun yaptığı işe kendini adamışlığı,

6. Kişi veya grubun bilgi ve becerilerini geliştirme yeteneği (sanatının toplumla buluşmasını sağlayacak yenilikler içermesi),

7. Kişi veya grubun bilgi ve becerilerini çırağa aktarma becerisi

Yaşayan İnsan Hazinelerinin alanları, somut olmayan kültürel mirasın belirdiği beş alandan oluşmaktadır.

Bu bağlamda âşıklık geleneği veya masal anlatma geleneği somut olmayan kültürel mirasın Sözlü Gelenekler ve Anlatımlar alanına örnek oluştururken Karagöz veya bağlama, dilli/dilsiz kaval, davul gibi halk çalgıları ve icraları Gösteri Sanatlarının alanına, geçiş dönemlerinden biri olan ölüm sonrasında gerçekleştirilen bir gelenek olarak mersiyehanlık veya dinî veya özel günlerde okunan mevlit geleneği Sözlü Gelenekler ve Anlatımlarla birlikte Toplumsal Uygulamalar, Ritüeller ve Şölenler alanına, bitki yetiştirme ve ağaç aşılama gibi alanları ise Doğa ve Evrenle İlgili Bilgi ve Uygulamalar alanına örnek oluşturmaktadır. Ancak Yaşayan İnsan Hazinelerinin alanları daha çok somut olmayan kültürel mirasın beşinci alanı olan El Sanatları Geleneği ile ilişkilidir. Çini sanatı, keçecilik, ebru sanatı, taş ustalığı, çömlek ustası, yemeni yapım ustası, sipsi yapımı, dokumacılık, katı’ ve minyatür sanatı gibi kayıtlı pek çok alan örneği somut olmayan kültürel mirasın geleneksel el sanatları alanına girmektedir. 

Yaşayan İnsan Hazineleri Türkiye Ulusal Envanteri’nde Karagöz Sanatçısı, Çam Düdüğü Yapımı ve İcracılığı, Âşıklık Geleneği, Çini Sanatı, Keçecilik, Bağlama Yapımı, Klasik Kitap Sanatı, Hüsn-i Hat Sanatı, Mahalli Sanatçı – Ozan, Ebru Sanatı, Zakir, Dokumacı ve Doğal Boyamacı, Dilli/Dilsiz Kaval Yapımcısı ve İcracısı, Taş Ustalığı, Kispet Yapımı, Ahşap Baskı-Yazmacılık, Nazar Boncuğu Yapımı, Mersiyehan, Minyatür Sanatı, Sedefkâr, Kalemişi, Keçe Ustası, Şair (Atma Türkü), Çok Sesli Şarkı Söyleme Geleneği Temsilcileri, Eşme Kilimi Dokumacılığı, Bitki Yetiştirme ve Ağaç Aşılama, Damal Bebek Yapımı, Telkari Gümüş İşlemeciliği, Sipsi Yapımı ve İcracılığı, İpek Böcekçiliği ve Dokumacılığı, Kemençe Yapım Ustalığı, Çanakkale Seramiği, Abdallık Geleneği-Davul Yapımı ve İcracılığı, Bakırcılık-Alem Ustalığı, Ağaç Baston Yapımı Ustası, Çömlek Ustası, Yemeni Yapım Ustası, Kaşık Yapımı Ustası, Geleneksel Lületaşı Ustası, Karatabak Dericilik Geleneği, Metal El İşçiliği Ustalığı, Mevlid Geleneği, Ehram Dokumacılığı Geleneği, Islık Dili Geleneği, Geleneksel Ahşap Oyuncak Yapım Ustalığı, Mehter Geleneği, Katı’ ve Minyatür Sanatı, Ahşap Oymacılığı, Kazaziye Sanatı, Yorgancılık, Semercilik Geleneği ve Masal Anlatma Geleneği gibi farklı alanlardan yaşayan insan hazineleri bulunmaktadır.

Yaşayan insan hazineleri kişi olarak ulusal envanter listesine kayıt olabildikleri gibi çok sesli şarkı söyleme geleneği alanında Macahel Yaşlılar Korosu veya mehter geleneği alanında MSB Askerî Mehteran Birliği örneklerinde olduğu gibi grup olarak da kayıt olabilmektedir.

2010 yılında bir sosyal sorumluluk projesi olarak Anadolu Sigorta’nın hayata geçirdiği, Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğünün teknik danışmanlığında yürütülmüş olan Bir Usta Bin Usta Projesi, kamuoyunun ilgisini kaybolmaya yüz tutan mesleklere ve yerel değerlere çekerek, bu meslekleri yeniden canlandırmak ve meslek ustalarının deneyimlerinin geleceğe taşınmasını sağlamayı amaçlamıştır. On yıl süren proje sonunda ustalar tarafından verilen mesleki kurslarla farklı illerde farklı geleneksel mesleklerin yaşatılması için zemin hazırlanmış olduğu gibi kursiyerler için de yeni iş alanları yaratılmıştır. Bu proje, devlet veya özel sektörden proje desteği sağlayan kurum ve kuruluşlarla yaşayan insan hazineleri özelinde de usta çırak ilişkisinin sürdürülebilmesi için çalışmaların yürütülebileceğini göstermektedir.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) ve Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğünün ortak çalışması olan “Yaşayan Kültür Mirası İşletmeler Destek Programı” da usta-çırak ilişkisini güçlendirmeyi amaçlayan ve yaşayan insan hazineleri için hibe teşviki bağlamında değerlendirilebilecek bir projedir. Programın amacı kültürel miras unsuru olarak icrası ustalık/zanaatkârlık becerisi gerektiren, özgün, icra edilen mesleğin değerlerini, felsefesini, inceliklerini gelecek kuşaklara aktarılmasını teminen usta-çırak ilişkisi çerçevesinde yürütülen; geleneksel, kültürel, sanatsal değeri olan ve kaybolmaya yüz tutmuş mesleklerde faaliyet gösteren işletmelerin güçlendirilerek hayatta kalmalarını ve bu birikimin gelecek nesillere aktarılmasını sağlamak olarak açıklanmıştır. Program 24 Haziran 2022 tarihî itibarıyla, anılan Genel Müdürlükçe ön başvuruya açılmıştır.

Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Sistemlerini Kurma Yönergesi, yaşayan insan hazinelerinin kendisine verilen görevleri, işlevleri yerine getirmemesi veya yaşayan insan hazinelerinin tanınmasını sağlayan ölçütleri artık taşımaması durumunda “Hak İptali” yaptırımına yer vermektedir. Hak iptali genel olarak Kültür ve Turizm Bakanı ya da ilgili diğer organın danışmanlığında, Yaşayan İnsan Hazinesi olarak adlandırılma kararının iptalini önermektedir. Yönerge, bu görevi uzmanlar komisyonuna vermektedir. Türkiye’de yaşayan insan hazineleri ile ilgili ulusal bir yönerge bulunmadığı gibi hak iptali/unvanın geri alınması konusunda da herhangi bir yasal yaptırım bulunmamaktadır. Bu açıdan yaşayan insan hazinelerinin temel ölçütleri karşılamaya devam edip etmediğinin sorgulanması ve faaliyetlerinin takibi için bir mevzuata ihtiyaç olduğu söylenebilir. Ancak Yönerge’de de önerilen şekilde yaşayan insan hazinelerinin takibi Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürü başkanlığında akademisyenlerden ve bakanlık temsilcilerinden oluşan Değerlendirme Komisyonu tarafından yapılmaktadır. Bu komisyon yaşayan insan hazinelerinin hak iptali için tavsiye niteliğinde bir karar alma hakkına sahiptir ve bakanlık makamının onayı ile yaşayan insan hazinesi unvanının geri alınması durumu söz konusu olabilir.