Türkiye’de Müzeciliğin Tarihsel Gelişimi

Müzenin bir kurum olarak ortaya çıkmasına yönelik ilk girişim, 19. yüzyıl ikinci yarısında, Tophâne-i Âmire müşiri Ahmed Fethi Paşa (1801-1858) tarafından gerçekleştirilmiştir. Ahmet Fethi Paşa, Aya İrini’de bulunan Dârü’l- Eslihâ koleksiyonunu 1846 yılında zenginleştirmiş ve sınıflamalar yaparak Mecmua-i Âsâr-ı Atika (heykeller, lahitler, mimari parçalar, çeşitli arkeolojik eserler...) ve Mecmua-i Esliha-ı Âtika (silahlar, eski toplar, zırhlar, kılıçlar...) olmak üzere iki bölüme ayırmıştır.

Sultan Abdülaziz’in 1869 yılında yaptığı Avrupa seyahatinden sonra Sadrazam Ali Paşa (1815-1871), bu koleksiyonu yeniden düzenletip Müze-i Hûmayun’a
(İmparatorluk Müzesi) dönüştürmüştür.

Birçok alanda olduğu gibi müzecilikte de önceleri yabancı uzmanlardan yararlanılmıştır. Daha çok kurucu veya yönetici olan söz konusu uzmanlar dışında levanten ve gayrimüslim Osmanlılara da kadrolarda yer verilmiştir. Müze-i Hûmayun’nun ilk müdürü Galatasaray Mektebi (Mekteb-i Sultani) hocalarından Dr. Edward Goold olmuştur.

Zamanla Aya İrini’deki bina yeterli gelmeyince arkeolojik eserlerin yer aldığı Mecmua-i Âsâr-ı Atika denilen bölümün Çinili Köşk’e taşınmasına ve yeni bir müze kurulmasına karar verilmiştir. Bu kararın ardından Romanyalı mimar Monterano Çinili Köşk’ü müze olarak düzenlemiş, Müze-i Hûmayun’nun Mecmua-i Âsâr-ı Atika kısmı taşınarak 17 Ağustos 1880 tarihinde açılmıştır.

Anton Dethier’in 1881’de ölümünün ardından Osman Hamdi Bey (1842-1910), Çinili Köşk’teki müzenin müdürü olarak atanmış ve Osmanlı müzeciliği açısından önemli gelişmelerin yaşanacağı bir dönem başlamıştır.

Osman Hamdi Bey’in girişimiyle; 1884 yılında hem yurt dışına eser kaçırılmasını önlemek hem de Anadolu’daki kazıları takip etmek için yeni bir Âsâr-ı Atika Nizamnâmesi çıkarılmıştır.

Osman Hamdi Bey’in 1910 yılındaki ölümünden sonra Sanayi-i Nefise Mektebi’nin ve Müze-i Hümâyun’un müdürlüğünü kardeşi Halil Edhem Bey yürütmüştür.

Sultan Abdülaziz döneminde, ressam Şeker Ahmed Paşa’nın öncülüğünde (resim öğretmenliği yaptığı) İstanbul Sultanahmet Sanayi Mektebi’nde,çok sayıda yerli ve yabancı sanatçının katılımıyla 27 Nisan 1873 tarihinde halka açık ilk resim sergisi açılmıştır.

1924’te Topkapı Sarayı müze olduğunda da kapalı kalan kutsal emanetler, ancak 1962’de modern müzecilik anlayışıyla düzenlenip ziyarete açılabilmiştir.

Cumhuriyet döneminde inşa edilmiş ilk müze binasına sahip olan Ankara Etnografya Müzesi, 1925 yılında Atatürk’ün talimatıyla başkentte, yeni ulusun kültürünü yansıtacak bir müze olarak düşünülmüştür. 1930’da Cumhuriyet döneminin müze olarak tasarlanan ilk yapısı, ilk devlet müzesi olarak halka açılmıştır.

1937 yılında Atatürk’ün emriyle Güzel Sanatlar Akademisi’ne bağlı olarak Dolmabahçe Sarayı Veliaht Dairesi’nde Türkiye’nin ilk modern sanat müzesi olan İstanbul Resim ve Heykel Müzesi açılmıştır.

Müzecilik tarihî açısından önemli bir diğer konu sivil toplum örgütleridir. 1966’da kurulmuş olan Topkapı Sarayı Müzesini Sevenler Derneği ilk müze derneğidir.

Ülkemizde kurulan ilk özel müze 14 Ekim 1980’de İstanbul’da açılan -Vehbi Koç’un eşi Sadberk Koç’un kişisel koleksiyonunun yer aldığı- Sadberk Hanım Müzesi’dir.

Başka bir özel girişim; İstanbul’da 1994’te açılan Rahmi M. Koç Müzesi’dir. Haliç kıyısında Osmanlı döneminde tersane ve lengerhane, Cumhuriyet döneminde Cibali Tütün Fabrikası olarak kullanılan endüstriyel yapıların dönüştürülmesiyle kurulan bu müze ......

Sakıp Sabancı Müzesinde  2005-2006’da gerçekleştirilen 20. yüzyılın dâhi sanatçılarından Pablo Picasso’nun 135 eserinin yer aldığı Picasso İstanbul’da sergisi Avrupalı ünlü bir ressama ait Türkiye’deki ilk büyük sergi olmuştur.

Avrupa’da görülen, uluslararası sergilerin müzelere dönüştürülmesine yönelik bir örnek Türkiye’de de gerçekleşmiştir: 1987 yılında düzenlenen I. Uluslararası Çağdaş Sanat Sergileri (Uluslararası İstanbul Bienali) ile İstanbul Modern’in temeli atılmıştır.

İstanbul Kültür ve Sanat Vakfının kurucusu Dr. Nejat Eczacıbaşı İstanbul’da bir modern sanat müzesi kurmak istemiştir. İstanbul Modern Sanat Müzesi; sergi salonları, eğitim ve sosyal programları, fotoğraf galerileri, sinema, kütüphane, restoran ve mağazası ile dünyada kültür kompleksi hâline gelen diğer müzeler gibi İstanbul’da bir çağdaş sanat ve kültür merkezi olarak Türkiye’nin çağdaş sanat çalışmalarını uluslararası düzeyde yansıtan bir müze olmuştur. 

Diğer ülkelerde örneklerinin görüldüğü gibi tarihî ve endüstriyel yapılardan dönüştürülen veya özel proje tasarımlarına sahip müze ve kültür merkezi kompleksleri de yapılmaya başlamıştır. 2005’te, Suna ve İnan Kıraç Vakfı tarafından İstanbul Tepebaşı’nda bulunan Bristol Oteli’nin düzenlenmesiyle kurulan Pera Müzesi bunlardan biridir.

Türkiye’nin ilk endüstriyel arkeoloji müzesi olan Enerji Müzesi, çağdaş sanat sergilerinin ve kültürel etkinliklerin gerçekleştirildiği Çağdaş Sanatlar Müzesi (Ana Galeri), kütüphane, yeme-içme ve eğlence mekânları, sanatçı atölyeleri, eğitim binaları, tiyatro ve konaklama mekânlarıyla büyük bir kompleks hâlinde tasarlanmıştır. 2010 yılında Ana Galeri Binasına International Architecture
Awards ödülü verilmiştir.

2011 yılında Gaziantep’te açılan Zeugma Mozaik Müzesi; hem dünyadaki en
büyük mozaik müzelerinden biri olması hem de mimarisi, teknoloji kullanımı, sergileme teknikleri gibi özellikleriyle dünyanın ve Türkiye’nin en ünlü müzelerinden biri olmuştur. Eski Tekel Fabrikası alanına kurulan bu müzede, Zeugma Antik Kenti’nden çıkarılan yaklaşık iki bin yıllık mozaikler, duvar resimleri, villalar, çeşmeler, mimari eserler sergilenmektedir.