Müze Türleri

Müzelerin kurumsallaşması, Avrupa’da 15.-18. yüzyıllarda koleksiyonculuk ile birlikte gelişmiş olsa da en eski müzenin Ennigaldi-Nanna’nın müzesi olduğunu söylemek yanlış olmaz. Ennigaldi-Nanna, MÖ 530 Ur’daki guratın güneydoğusuna önceki 1500 yıllık Mezopotamya uygarlıklarından eserler içeren bir müze kurmuştur. Kataloglanmış ve etiketlenmiş eserlerin sergilediği Ennigaldi’nin müzesi, genellikle dünya tarihindeki ilk müze olarak kabul edilir.

Dünyanın ilk müzesinin küratörü de dolayısıyla EnnigaldiNanna’dır. Ennigaldi-Nanna tarafından düzenlenen ve etiketlenen Ur harabelerinde bulunan parçaların çoğu bugün Irak Ulusal Müzesindedir.

Müzelerin ve müzeciliğin altın çağı olarak adlandırılan 19. yüzyılda ise Yunanistan, Mısır, Osmanlı ve Hint ülkelerinden getirilen eserler müzeleri birer
kültür ve sanat ortamına dönüştürmüştür. 19. yüzyılda “ulusal antikite müzeleri” olarak adlandırılan bu kurumlar, günümüzde “etnografya müzeleri” olarak bilinmektedir.

 19. yüzyıl sonu 20. yüzyıl başında da müze türlerine yenileri eklenmiştir. Ayrıca yine Stockholm’de 1891 yılında ilk “açık hava müzesi” açılmıştır.

1958’de UNESCO’nun Brezilya Bölgesel Semineri’nde belirlenen gruplamaya göre müzeler ilgili oldukları bilim dallarına göre şu şekilde sınıflandırılmıştır:
1. Sanat Müzeleri
2. Modern Sanat Müzeleri
3. Arkeoloji, Tarih ve Kültürel Miras Müzeleri
4. Etnografya ve Folklor Müzeleri
5. Doğa Tarihi Müzeleri
6. Bilim ve Teknoloji Müzeleri
7. Bölge Müzeleri
8. Uzmanlık Müzeleri
9. Üniversite Müzeleri

Koleksiyonlarına göre müze türleri; Genel Müzeler, Arkeoloji Müzeleri, Sanat Müzeleri, Etnografya Müzeleri, Tarih Müzeleri, Doğa Tarihi ve Jeoloji Müzeleri, Bilim ve Teknoloji Müzeleri, Endüstri Müzeleri, Ekonomüzeler başlıkları altında ele alınmıştır.

Arkeolojik müze binaları bulundukları yere göre ise üçe ayrılabilir: Birincisi, tarihi mekanlarda arkeoloji müzeleridir. Bu müzeler ören yeri üzerine inşa edilmiştir ve aynı zamanda müze olarak hizmet vermektedir. Yeni Akropolis Müzesi(Atina Yunanistan) ve Davidson Müzesi (Kudüs, İsrail) bu tür örnekler arasında sayılabilir.
İkincisi, arkeolojik alanların yanında yer alan arkeoloji müzeleridir. Bu müzeler, müzeyi ayrı olarak barındıran siteye yakındır. Örneğin; Getty Villası (California ABD). Üçüncüsü, müze ile ilgili arkeolojik alandan uzakta bulunan arkeoloji müzeleridir. Bu müzelerde eserlerin arkeolojik kazı alanından alınarak başka bir yere taşınması gerekmektedir. Örneğin; Zeugma Mozaik  Müzesi.

Türkiye’de en yaygın müze türü arkeoloji müzeleridir. Örneğin İstanbul Arkeoloji Müzesi, çeşitli kültürlere ait binlerce eseri barındıran dünyanın en büyük arkeoloji müzelerinden biridir ve Anadolu, Balkanlar ve Mezopotamya’dan çok sayıda medeniyete ait eserler yer almaktadır.

1764 yılında kurulan St. Petersburg Ermitaj (Hermitage) Müzesi de ilk özel sanat müzesi olması açısından önemlidir. Resim koleksiyonu dünyanın birincisi, arkeolojik eser koleksiyonları ile dünyanın en önemli üçüncü müzesi olan St.
Petersburg Ermitaj Müzesi 1852’den beri halka açıktır.

2004 yılında kurulan İstanbul Modern Sanat Müzesi Türkiye’nin ilk modern sanat müzesi olarak tanımlanmaktadır. T.C. Denizcilik İşletmelerinin kuru yük deposu olan 4 no’lu antrepo binasının müzeye dönüştürülmesi ile hayata geçen müzenin koleksiyonunda 20.-21. yüzyıl sanatının örneklerine yer verilir.

Bilim ve teknoloji müzelerinde geleneksel “Lütfen Dokunmayın” müzeciliği yerini katılıma ve etkileşime bırakmaktadır. Sanat kendisini halka görsel olarak sunarken (bir resme bakılabilir ama dokunulamaz), bilim duyularla oynar ve her konuda deneyimlenebilir. Bilim ve teknoloji müzeleri, ziyaretçilerin deneyler yaparak bilgilerini ilerletebilecekleri pratik yerler olma eğilimindedir. Dolayısıyla makul bir şekilde, halkı dokunmaya, ellemeye, dinlemeye, koklamaya ve hatta pedal çevirmeye teşvik etmektedir.

Türkiye’de endüstri, ulaşım ve iletişim tarihi konulu ilk sanayi müzesi İstanbul Rahmi M. Koç Müzesidir.

 Endüstriyelleşme karşısında hızla gerileyen geleneksel üretim metotlarının tanıtıldığı, uygulama yoluyla canlı tutulmaya çalışıldığı, araştırma,  koruma, sergileme dışında ticari bir eylemin de gerçekleştirildiği müzelere Ekonomüzeler denilmektedir.

Ekonomüzelere bir başka önemli örnek yine Kanada’da bulunan Laiterie Charleviox Ekonomüzesidir. Ouebec’teki ender süt işletmelerinden biri olan Laiterie Charleviox’da peynir işleme ve eskitme ilkeleri görülebilir.

Ülkemizdeki kent müzelerinin genel yapısı, sergi içerikleri ve sergileme teknikleri göre Obje Odaklı Müzeler, Dijital Müzeler, Yaşayan Müzeler ve Kronoloji ve Metin Odaklı Müzeler olmak üzere dört başlık altında toplanabilir.

Bir ulusun kültürel, tarihi ve bilimsel mirasının önemli bir bölümünü oluşturan üniversite müzelerin ilki Oxford Üniversitesi tarafından kurulan Ashmolean
Müzesidir. 24 Mayıs 1683’te açılan müze, özel koleksiyonunu halkla buluşturan ilk üniversite müzesi olarak tanımlanır.

1897’de İstanbul Kasımpaşada açılmış olan ve 1961’de -günümüzdeki yeri olan- Beşiktaş İskele Meydanı’na taşınan İstanbul Deniz Müzesi ülkemizdeki ilk askerî müze ve ilk deniz müzesi olması nedeniyle önemlidir.

Popüler ve dünya çapında bilinen kırsal açık hava müzeleri arasında Stockholm’deki Skansen (1891’de açıldı), Oslo yakınlarındaki Norsk Folkmuseum (1881’de açıldı) ve Tokyo’daki Edo Tokyo Açık Hava Mimari Müzesi yer almaktadır.

Hizmet alanlarına göre müzeler; büyük bir merkezden uzakta bulunan, tamamen coğrafik, bölgesel ya da yöresel konularla ilgili Bölge Müzeleri; 19. yüzyılda gelişmiş olan ve çoğu zaman bağımsız olmayan bir kısmı etnografya müzeleri ile birleşmiş olan Halk Müzeleri; amacı yerel ekonomik gelişme, yerel aitlik duygusunu geliştirme ve yerel kimliği korumak olan Ekomüzeler olmak üzere üçe ayrılır.

Günümüzde 350’si Avrupa’da olmak üzere yaklaşık 400 civarında ekomüze bulunmaktadır. Örnekler arasında İtalya’da Casentino, Terrazzamenti (teraslar ve asmalar), Belçika’da Boisdu-Luc ve Fransa’da Alsace ekomüzeleri yer almaktadır. Alsace Ekomüzesi içinde evler, işçi evleri, köy binası, çiftlik, çamaşırhane, bahçeler ve tarlaların bulunduğu Fransa’nın en büyük açık hava müzesidir.

Sanal müze fikri ilk olarak 1947’de André Malraux tarafından ortaya atılmıştır. André Malraux’un hayali müzesinin bir müze gibi duvarları, konumu veya
mekansal sınırları yoktur.

Türkiye’de 1999 yılında açılan Eczacıbaşı Sanal Müzesi ilk sanal müze olması açısından oldukça önemlidir.