Koruma Kavramları ve Koruma Süreci

Tarihsel süreçte olgunlaşan bilinçli yaklaşım sonucu ortaya çıkan koruma kavramı, toplumsal yaşama ilişkin somut olmayan (soyut) ve somut kültürel mirasın sürdürülebilirliğini sağlamak için, çeşitli nedenlere bağlı gelişen iç ve dış tehditlere karşı güvence altına alınmasını amaçlamaktadır. 

Taşınmazların korunması Kent Bilimleri Sözlüğünde “Kentlerin belli kesimlerinde yer alan çağ bilimsel ve yapı tasarcılık değerleri yüksek yapıtlarla, anıtların ve doğa güzelliklerin -kentte bugün yaşayanlar gibi- gelecek kuşakların da yararlanması için her türlü yıkıcı, saldırgan ve dokuncalı eylemler karşısında güvence altına alınması” ifadesi ile tanımlanmaktadır. 

Taşınır ve taşınmazların korunması, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda “… “Koruma”; ve “Korunma”; taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarında muhafaza, bakım, onarım, restorasyon, fonksiyon değiştirme işlemleri; taşınır kültür varlıklarında ise muhafaza, bakım, onarım ve restorasyon …” işleri olarak tanımlanmaktadır. 

Vitrivius akademisindeki eğitimin ana noktasını Vitrivius’un “Mimarlık Üzerine 10 Kitap adlı eseri oluşturmuştur.

Söz konusu akademinin adı Vitruvius Akademisi’dir. 

Söz konusu kişi Eugene Emmanuel Viollet-le-Duc’tür. 

Violllet Le Duc’ün ortaya koyduğu koruma pratiği ve kuramı “…Bir yapıyı restore etmek, belki de hiçbir zaman olmamış bir bütünlük içinde onu ayağa kaldırmaktır.” anlayışına dayalıdır.  

John Ruskin, The Seven Lamps of Architecture adlı kitabında, restorasyonu, “…Anıtlarınıza iyi bakınız; O zaman restorasyona gerek kalmayacaktır. Zamanında çatıya koyulan birkaç kurşun levhası, yağmur oluklarından zamanında alınan birkaç dal ve yaprak, hem çatıyı, hem de duvarları hasardan kurtaracaktır…” (Ahunbay, 1996: 14) ifadesi ile tanımlamaktadır. 

Boito doğru bir restorasyonun temel ilkelerini şu şekilde sıralamıştır:

1. Anıtlar tüm insanlığın tarihini belgelerler. Bu nedenle onlara saygılı davranılması gerekir. Yapılacak herhangi bir değişiklik yanıltıcı sonuç ve hükümlere yol açabilir.
2. Mimari anıtlara müdahale edilmesi zorunlu olabilir; Ancak sağlamlaştırma onarımdan, onarım ise restore etmekten daha iyidir. Yenileme ve eklerden kaçınılmalıdır.
3. Eğer strüktürel aksaklıklar, güvenlik gibi nedenlerle anıta ek yapılması gerekirse, bunlar somut verilere dayandırılmalı; yapının görsel bütünlüğüne ve biçimine saygı gösterilerek, başka malzeme ve özellikte gerçekleştirilmelidir. Yapılan restorasyon tarihi, bir işaret ya da rakamla belirtilmelidir.
4. İlk tasarımdan sonra, değişik dönemlerde yapılan ekler anıtın bir parçası olarak kabul edilmeli; başka bir ögeyi kapatma ya da bozma gibi zararlı etkileri olmadığı takdirde korunmalıdır.
5. Restorasyon sırasında yapılan işlemler rapor, çizim ve fotoğraflarla dikkatle belgelenmelidir. 

Bu ilkeler Restorasyon Tüzüğü/Carta Del Restauro adı ile yasal mevzuata dönüştürülmüştür. 

Söz konusu belge Venedik Tüzüğü/Venice Charter’dır.

Floransa tüzüğünde tarihi bahçeler için “…Bir anıt olarak, tarihî bahçe Venedik Tüzüğü ruhuyla uyum içinde muhafaza edilmelidir. Ancak, bu yaşayan bir anıt olduğundan, muhafaza edilmesi Mevcut tüzüğün konusu olan belirli kurallarla yönetilmelidir…” kararı alınmıştır. 

Washington tüzüğünde tarihî kentlerin ve alanların korunması ile ilgili tarihi kent ve bölgelerdeki özel ve kamusal yaşam alanları arasında uyum sağlamak ve bu alanlarda mütevazi boyutlarda da olsa, var olan ve insanlığın belleğini oluşturan kültürel değerlerin korunmasını desteklemek hedeflenmiştir. 

Lahey sözleşmesinde kültürel mirasın savaş öncesi ve savaş ortamında korunması için neler yapılması gerektiğine dikkat çekilmiştir. 

Korunması gerekli kültürel miras, somut olmayan kültürel miras/intangible cultural heritage ve somut kültürel miras/tangible cultural heritage olmak üzere iki başlıkta ele alınmaktadır. 

Somut Olmayan Kültürel Miras, Toplulukların, grupların ve kimi durumlarda bireylerin, kültürel miraslarının bir parçası olarak tanımladıkları uygulamalar, temsiller, anlatımlar, eriler ve bunlara ilişkin araçlar, gereçler ve kültürel mekânlar olarak tanımlanmaktadır. 

Somut olmayan kültürel mirasa örnek olarak; her coğrafyaya bağlı değişkenlik gösteren mevsimlik bayramlar (Nevruz, Hıdrellez, Betnem, Kızıl Yumurta vb), geleneksel halk müziği, beslenme alışkanlıkları, el sanatları (Kumaş, deri, toprak, ahşap, taş, metal vb malzemeli), eğlenme alışkanlıkları (Karagöz, meddah, kukla, ortaoyunu vb.) gibi toplumsal yaşama ilişkin özellikler verilebilir. 

Somut kültürel miras 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda, “Tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim, kültür, din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde, yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır.” olarak tanımlanmaktadır.

Somut kültürel miras, taşınabilir kültürel miras/movable cultural Heritage ve taşınmaz kültürel miras/immovable cultural heritage olarak iki başlıkta ele alınmaktadır. 

Taşınabilir kültürel miras, resim, heykel, ikona, seramik, çini, cam, metal, deri eşyalar, dokuma, mobilya, mücevher, sikke, el yazması, kitap, fosil, göktaşı, mineral vb. mimari ve kentsel elemanları, bilimsel ve arkeolojik eserleri, tarımsal ve endüstriyel eşyaları kapsayan taşınabilir nitelikteki tarihsel malzemelerden oluşmaktadır.

Taşınmaz kültürel miras, anıt, tek yapı, yapı grubu, kentsel ve kırsal yerleşmeler, kültürel peyzajlar ve bunlara ait tüm yapısal bileşenleri kapsamaktadır.

Anıt sözcüğü Türk Dil Kurumu - Güzel Sanatlar Terimleri Sözlüğü’nde “Bir kişi ya da bir olayın anısı için dikilen yapı ya da heykel” olarak tanımlanmıştır. 

Anıt kavramı Avrupa Mimari Miras Sözleşmesi’nde “Tarihsel, arkeolojik, sanatsal, bilimsel, sosyal ve teknik bakımlardan önemleri nedeniyle dikkate değer binalar ile diğer yapılar ve bunların müştemilatı ile tamamlayıcı kısımları” olarak tanımlanmaktadır. 

Tek yapı terimi yerleşmelerde, belli bir toplumsal yapının sosyal, ekonomik, kültürel özelliklerini yansıtan yapıların her biri için kullanılır.  

Yapı grubu ve külliye tanımlamaları yerleşmelerde, belli bir toplumsal yapının sosyal, ekonomik, kültürel özelliklerini yansıtan yapıların birkaçının bir arada olduğu anlamlı birliktelikler için kullanılabilen bir tanımlamadır.  

Sit kavramı 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nda “…Tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli...” alanlar olarak tanımlanmaktadır. 

Sitler, doğal sit, tarihî sit, arkeolojik sit, kentsel sit, kentsel arkeolojik sit, kırsal sit, karmaşık sit, kültürel peyzaj alanı, tarihî kentler olmak çeşitli başlıklar altında ele alınabilmektedir. 

Söz konusu sit türü “Doğal sit”tir. 

Söz konusu sit türü “Arkeolojik sit”tir. 

Kırsal yerleşmenin (köy, mezra, yayla vb) coğrafyayı kullanım biçimi, köy kahvesi, köy meydanı, cami/kilise, mezarlık, değirmen, çeşme vb. köyün ortak kullanım alanları, konut mekân organizasyonu, ahır, depo, işlik mekânları ve bunların kullanım biçimi kırsal sitin önemli değerleridir. 

Karmaşık Sit, farklı sit özelliklerini barındıran alanlardır. Örneğin, doğal sit alanı içinde kalan arkeoloji ya da kentsel sit birlikte karmaşık siti oluştururlar.

Söz konusu tanım Tarihi kentler için yapılmaktadır. 

Evrensel koruma yaklaşımı kültürel mirasın sahip olduğu tarihî belge değeri, zaman ölçütü ve estetik değer olmak üzere 3 değeri önemsemektedir. 

Tarihi belge değeri, geçmişten günümüze ulaşmış taşınır ya da taşınmaz kültürel mirasın, üretildikleri dönemin sosyoekonomik, kültürel yapısı, üretim teknolojisi hakkında verdikleri bilgidir. 

Ulusal Mimari akımının önemli bir temsilcisi olan Millî Meclisin ilk toplantısının yapıldığı bina, hem tarihî bir olaya tanıklık etmiş hem tarihî kişilerle bağlantılı hem de tarihî bir sürecin parçası olarak önemli belge değeri taşımaktadır. 

Zaman ölçütü, kültürel mirasın eskiliğini ifade eden bir değerdir.  

Estetik değer, kültürel mirasın, izleyen üzerinde yarattığı yargı gücü olarak tanımlanabilir. 

Koruma öncesi yapılacak işlemler yasal mevzuatın araştırılması ve envanter oluşturulmasıdır. 

Rölöve, bir taşınmazın, planlar, kesitler, görünüşler aracılığı ile mevcut niceliksel özelliklerinin yeniden çizilmesidir. 

Taşınmaza ait mevcut niceliksel ve niteliksel özellikleri içeren rölöve, analitik rölöve olarak adlandırılır. 

Analitik rölöve, taşınmaza ait mevcut,

• Niceliksel özelliklerin,
• Yapım malzemesi, yapım teknolojisi, bezeme programı vb. mimari özelliklerin,
• Yapısal ve strüktürel bozulmaların ve bunlara neden olan etkenlerin,
• Farklı inşaat dönemlerinin, eklerin tüm ayrıntıları ile belirlenmesini, tanımlanmasını amaçlar. 

Tarihsel metinler,

• Devletin resmî yazışmaları,
• Merkez teşkilatının belgeleri,
• Müze, kütüphane, müftülük vb. devlet dairesi belgeleri,
• Tapu kayıtları, salnameler,
• Özel kişilerin arşivleri olabilirler. 

Bir taşınmazın değişikliğe uğramış, yıkılmış, yok olmuş bölümlerine ilişkin oluşturulan varsayımına restitüsyon adı verilir.  

Olduğu Gibi Koruma yönteminde öncelikle yapının yakın çevresindeki yeşil alanlar, kamu alanları, trafik, altyapı ve üstyapı vb. kentsel işlevler, donanımlar yapıya zarar vermeyecek biçimde düzenlenmesi, sonrasında strüktürel olmayan çatı sorunlarının, sıva, boya, badana, ahşap ve kagir elemanlardaki basit müdahale gerektiren sorunların giderilmesi amaçlanmaktadır. 

Restorasyon, taşınmazın tasarım, yapım teknolojisi ve malzemesi vb. yapıldığı dönem ya da dönemlere özgü niteliklerini korumak amacı ile yapılan kapsamlı koruma müdahalesidir. 

Restorasyon yöntemlerinden sağlamlaştırma, yapı zemininin sağlamlaştırılması, taşıyıcı sistemin sağlamlaştırılması ve yapı malzemesinin sağlamlaştırılması olmak üzere 3 başlıkta ele alınır. 

Yapı zeminine zarar veren etkenler yer altı suyunun alçalıp, yükselme hareketleri, kohezyonsuz zeminlerde aşırı yükleme, yapının kendisinde ve çevresinde yapılan değişimler, deprem, sel vb. gibi afetlerdir. 

Şakülden çıkarak eğilen kagir duvarlarda kesit genişletme, mantolama, destekleme, payandalama işlemleri taşıyıcı sistemin sağlamlaştırılmasına örnek olarak verilebilir.

Yapı malzemesinin sağlamlaştırılması uygulamasında dikkat edilmesi gereken hususlar , mümkün olduğunca mevcut malzemenin varlığını sürdürmesini sağlamak, özgün tasarımın, malzemenin ve üretim teknolojisinin tarihsel belge değerini korumak olmalıdır. 

Ayıklama/Liberation işlemi  taşınmazın, tarihsel belge değeri olmayan ve özgünlüğünü bozan eklerinin kaldırılması işlemidir. 

Ayıklama işlemi için Roma’daki, Hadrian dönemi (118-128) yapısı Pantheon’a 1750 yılında yapılan çan kulelerinin, 20.yüzyılda yapılan restorasyonda bir uzman grubunun kararı sonrasında kaldırılması işlemi örnek verilebilir. 

Çağın toplumsal gereksinimleri dikkate alınarak kültür varlığı taşınmazın korunması işlemi, Yenileme/Renovation uygulamasıdır. 

Yeniden yapma, çeşitli etkenlerle önemli ölçüde tahrip olmuş ya da tümü ile yok olmuş bir yapının, yapı grubunun, sitin ya da kentin belgelere bağlı olarak yeniden inşa edilmesidir. 

Söz konusu durumlarda taşıma uygulaması yapılır. 

Taklit uygulamasının yapılması gerektiği ilk durum kültürel mirasın çevre koşulları nedeni ile geri dönülemez tahribat riski ile karşı karşıya kalabilecek olması ve  maddi değeri çok yüksek kültürel mirasın, bulunduğu noktada önemli bir güvenlik sorunu yaşamasıdır. İkinci neden ise, kültür mirasının bir başka ortamda olmasının arzu edilmesidir.