Anıtlarda Bozulmaya Neden Olan Etkenler

Anıtların bozulmasına yol açan iç etkenler, yapının yeri ve konumu, zemin özellikleri, zaman içinde değişen çevresel koşullarda ilk tasarımın olumsuz etkileneceği durumlar, sonraki müdahalelerin ve değişen çevre koşullarının bina bünyesinde oluşturduğu hassasiyet ve yıpranmadır. 

Anıtların bozulmasına yol açan dış etkenler; doğal afetler ile iklimsel koşullar, nem, bitkisel ve canlı organizmalar gibi doğal etkenlerin yanı sıra, savaş, yangın, taşıyıcı sisteme müdahale, yoğun trafik, turizm ve bayındırlık etkinlikleri gibi insanların verdiği zararlardır. 

Günümüze kadar bozulmadan kalabilmiş anıtlarda jeolojik oluşumunu tamamlamış, homojen yapılı ve dayanıklı taşların kullanıldığı tespit edilmiştir. 

Anıtlarda bozulmaya sebep olan doğal olaylar¸ öngörülemeyen volkanik patlamalar, gaz püskürmeleri, deprem, toprak kayması, fırtına, yıldırım, hortum, kasırga, tayfun, sel, su baskını, tsunami, gelgit hareketleri, çığ ve beklenmeyen don gibi olaylardır. 

Anıtlarda bozulmaya sebep olan doğal etkenler; iklimsel nedenlerle bozulma, nem etkisi, bitkisel ve canlı organizmalar başlıkları altında toplanabilir. 

Anıtlarda bozulmaya sebep olan nem, yağışlardan, göl, nehir ve denizlerden, ıslak zeminden, duvar yüzeylerinden, kapilarite/kılcallık ile duvarlardan yükselen sudan, yağmur oluğu ve su borularından, yapıdaki su tesisatından, bina içindeki insanların terleme ve nefesinden, temizlik sırasındaki su kullanımından ve soğuk yüzeylerdeki yoğuşmadan kaynaklanabilir.

Belli bir sıcaklıkta 1 m3 havanın içerdiği su buharının ağırlığı mutlak nem olarak isimlendirilir. 

Bağıl nem mutlak nemin doygunluğa oranıdır. Yani havada bulunan nemin o andaki sıcaklıkta doymuş hâlde bulundurabileceği neme oranıdır. 

Tuzlanmanın sebebi  suyun duvarlardaki kapiler hareketidir. Kapiler yolla duvarlarda yükselen su ile birlikte çözülebilir tuzlar yüzeye taşınır ve suyun buharlaşması sonucunda  tuzlar malzeme yüzeyinde kalarak bozulmaya sebep olur. 

Havanın bağıl neminin  mantar ve bakterilerin oluşması için uygun ortam hazırlaması için yüzde %65’in üzerinde olması gerekir. 

Anıtlarda insanların neden olduğu hasarlar ; terk, yangınlar, savaşlar, Vandalizm, bayındırlık etkileri, turizm, hava kirliliği ve trafiktir.     

Tarihi Küçükçekmece Köprüsü’nün motorlu araç trafiği için genişletilmesi ve kargir döşemesi üzerine takviye amaçlı 30 cm kalınlığındaki betonarme plak döşeme yapılması ayrıca, döşeme içerisinden karşı kıyıya elektrik hattı geçirilmesi gibi müdahalelerdir. 

1950’li yıllarda İstanbul kara surlarındaki onarımlarda Edirnekapı’daki T89 burcunda tuğla hatılların tüm duvar kalınlığınca değil sadece dış cidarda yüzeysel olarak yapılması ile gerçekleşen yanlış uygulama sonucunda, 1999 depreminde onarılan duvar kısmı ana duvardan ayrılarak yıkılmış ve mevcut duvarlarda da kopmalara sebep olmuştur. 

Ahşap binaların dış cephelerinde koruyucu amaçlı yapılan çimento harçlı sıvalar, ahşap çatıya yapılan bilinçsiz takviyeler, odaların bölünmesi için ek duvarların yapımı gibi müdahaleler ağır yük getirerek taşıyıcı sistemi zorlamaktadır.

Vandalizm, Vandallık olarak da bilinen  bir kavramdır ve eski kültür ve sanat anıtlarını yakıp yıkma düşünce ve davranışıdır. 

Söz konusu toplantıda “Mimarlar ve şehir plancıları, anıtların ve tarihi alanların görünümlerinin bozulmamasına ve tarihi çevrelerin uyumlu bir biçimde çağdaş yaşamla bütünleşmesine özen göstermelidir” ifadesi ile eski kent dokularının korunması konusundaki yükümlülük tanımlanmıştır. 

ICOMOS, Tarihî anıtlar ve sitlerin korunması ve değerlendirilmesine yönelik ilkeler, teknikler ve siyasetler geliştirme ve ilgili her türlü araştırmayı destekleme ve yönlendirme amacı olan uluslararası bir organizasyondur.  

Hava kirliliği oluşturan kaynaklar, fabrika ve endüstriyel bacalardan çıkan zerreler, tanecikler ve tozlar; araç egzozları, yakıt dumanları ile kurumun yoğunlaşması ve katılaşması; karbondioksit ya da sülfürdioksit gibi gazlardır.

Tarihi yapılarda titreşimden nemin de etkisiyle en çok etkilenen elemanlar bağdadi sıvalı duvarlar ve tavanlar, kündekari gibi geçmeli ahşap elemanlar ve çivi ile tutturulmuş panellerdir.  

Anıtların bozulma durumlarının saptanması süreci, konumları, tarihsel süreçte yüklendiği işlevleri, değişimler ve etkileri, farklı dönem eklentileri, içeride ve dışarıda saptanan alışılmışın dışındaki özellikleri, yapılan müdahaleler ile taşıyıcı sistemlerinin malzeme ve yapım tekniği açısından incelenmesini gerektirir.