Kültür ve Turizm İlişkisi

Kültür, en genel anlamıyla, bir toplumun kişiliği olarak tanımlanabilir. Hofstede’ye göre kültür, özünde, bireylerin bir özelliği değildir fakat aynı eğitim ve yaşam  deneyiminden geçen insanları çevreler. Bir diğer tanıma göre ise kültür, ne bireylerin zihinlerinde var olmakta ne de çevremizdeki dünyada bağımsız olarak var olmaktadır aksine insanlar ve şeyler (nesneler vb.) arasındaki ilişkinin ortaya çıkan bir özelliğidir.

Kültürün özelliklerini aşağıdaki şekilde özetlemek mümkündür:

• Kültürü insanlar oluşturur.
• Kültür toplumsaldır.
• Kültür öğrenilir.
• Kültür görelidir.
• Kültürün elemanları birbirleriyle ilişkilidir.
• Kültür sembollere dayanır.
• Kültür iletişimi kolaylaştırır.
• Kültür paylaşılır.
• Kültür değişikliklere uyum sağlar.
• Kültür ihtiyaçları karşılar.

Sembol, belirli bir dil ya da kültür içinde, bir başkasının yerine kullanılan sözlü ya da sözlü olmayabilir. Semboller çoğunlukla dile ait olmakla birlikte, bir ülkenin temsil eden bayrak gibi semboller de vardır. Bütün toplumlarda evrensel olan inanç, dil, sanat, ekonomik faaliyetler ve benzeri öğeler çeşitli sembollere sahiptir. Her toplumun geliştirdiği semboller o toplum içinde anlam ifade eder ve işlerlik kazanır. Bununla birlikte belirli bir kültür içinde yaratılmış sembollerin özellikle inanç sistemiyle ilgili olanları evrensel hâle gelebilmektedir.

Kültür, içgüdülerin tersine doğuştan gelen bir olgu değildir; insanın erken yaşlardan itibaren öğrendiği ve benimsediği normlar bütünüdür. Kültürün öğrenilmesi, aynı zamanda, kültürün kuşaktan kuşağa aktarılması demektir. Özellikle nesiller arasında kültür aktarımı küçük yaşlardan itibaren çocukların çevrelerini gözlemlemesi ve taklit etmesiyle oluşur; kültürün sürekliliğin sağlanmasında erken yaşlardan başlayan bu eğitimin etkisi vardır. Kültürün öğrenilerek içselleştirilmesi, aynı değerlerin ve alışkanlıkların tekrar edilmesiyle gerçekleşir. Ailenin yanı sıra eğitim kurumları, etnik ve dini kurumlarda değerlerin, geleneklerin ve sembollerin nesilden nesile aktarımında önemli rol oynar. Örneğin yemek kültürünün yerleşmesinde ailenin olduğu kadar, neyin yenilip neyin yenilemeyeceği üzerine kurallar koyan dinin de etkisi büyüktür. Kişinin kendi kültürünü öğrenmesi kültürlenme (enculturation), diğer kültürleri öğrenmesi ise akültürasyon (acculturation) olarak adlandırılır.

Kültür kavramının sosyolojik bakış açısıyla dört farklı kategori altında  incelendiği görülmektedir. Bunlar:

• Maddi kültür (kültürün maddi yönlerinden, nesnelerden oluşan),
• Sembolik kültür (Kural ve geleneklerden oluşan, maddi olmayan),
• Bilişsel kültür (paylaşılan inanç ve değerlerden oluşan) ve
• Dildir.

Maddi kültür, grup yaşamının organize edildiği görülebilir bir insan ortamı oluşturmak üzere insanların çevrelerindeki doğal kaynaklardan türettiği ve farklılaştırdığı nesnelerden oluşturulmuş kültür olarak tanımlanır. Başka bir ifadeyle maddi kültür kavramı insanların tekniklerle, teknolojilerle dönüştürdükleri varlık alanını, fiziksel çevrelerini işaret eder.

Maddi olmayan, sembolik kültür ise kültürel inanç ve değerleri, tutumları ve algıları içerir. Maddi olmayan kültür ifadeleri (maddi olmayanlar) olarak bilinen süreçler, inançlar, değerler, normlar, tutumlar, algılar, kültürel kimlikler, geleneksel pratikleri ve geleneksel törenler, danslar ve törenler gibi kültür ifadelerini içerir.

Normlar, bir kültürün tüm üyeleri tarafından kabul edilen ve paylaşılan, kabul edilebilir davranış sınırlarını belirleyen davranış kuralları olarak tanımlanmaktadır. Kültürel kurallar ve normlar toplumda uyum sağlanmasına yardımcı olur. Onlar olmasaydı toplum kargaşa içinde olurdu. Her sosyo-kültürel yapı içinde etkileşmelerin düzenliliği temel normlar tarafından sağlanır ve bu temel normlar insanlar arasındaki etkileşmelerin yönlendirilmesini, kanalize edilmesini, kısaca çerçevesini belirler. Normlar, bir kültür yapısı içinde yer alan sosyal ilişki ve etkileşmeleri tahmin edilebilir, daha önceden beklenebilir hâle getirir. Bu sayede bir örgü meydana gelerek aile, inanç, ekonomik sistem, eğitim sistemi, siyaset gibi temel sosyal kurumlar ve bunların karşılıklı etkileşme ve bütünleşmeleri sonunda da sosyo-kültürel yapı meydana gelir.

Herhangi bir kültür, ortak deneyim ve durumlara bağlı olarak kendi değer sistemlerini paylaşan alt kültürü içermektedir. Alt kültürler, milli kültürlerin hâkim değerlerini kapsamakla beraber, sahip oldukları kendilerine özgü yaşam biçimleri, değer, norm ve davranışları ile milli kültürün içinde bir alt sistem meydana getiren kültürlerdir.

Kültür ve turizm, çeşitli talep ve arz faktörleri nedeniyle ayrılmaz bir şekilde bağlantılı hâle gelmiştir. Bu bağlantı talep açısından şu şekilde açıklanabilir:

• Özellikle küreselleşme karşısında yerel bir kimlik kaynağı olarak kültüre olan ilginin artması,
• Toplumlarda eğitim düzeyinin artması,
• Gelişmiş ülkelerdeki yaşlanmış nüfustaki artış,
• Postmodern tüketim biçimleri ve deneyim ekonomisinin yükselişi,
• Turizm sektörünün her geçen gün büyümesi ve kültürel varlıklar ile deneyimlere ulaşımın kolaylaşması.

1970’lerden bu yana kabul gören turizm ve kültür arasındaki ilişki anlayışımızı etkileyen dört temel değişiklik tespit edilmiştir:

• Öncelikle, kültür anlayışı oldukça genişledi ve derinleşti.
• İkinci olarak, kültür ve doğal ortamlar arasındaki yakın ilişkilerin daha iyi anlaşılması ve kültürel çeşitliliğin, toplumlar için büyümenin ve inovasyonun vazgeçilmez kaynağı olarak görülmesidir.
• Üçüncüsü, turizmin sürekli değişmesi ve buna bağlı olarak da turizm paydaşlarının kültürel kaynakları ve toplulukları görüş açılarının da sürekli değişiyor olması.
• Dördüncüsü ise politika önceliklerinin, kültürün turizm üzerindeki etkilerine ‘odaklanmaktan uzak, sürdürülebilir kalkınma sonuçları sağlamada turizmin daha proaktif bir rolüne doğru kaymış olmasıdır.

Turizm gelişimi konusunda, özellikle kentsel bağlamda, günümüzde kültürel çeşitliliğin artarak ilgi gören bir başka yönü de çok kültürlülüktür. Giderek artan bir şekilde, ülkeleri ve şehirleri ziyaret eden turistler sıklıkla farklı etnik ve kültürel gruplarla karşılaşmaktadır. Dünya genelindeki popülasyonlar, her biri kendi dilleri ve gelenekleri olan çeşitli etnik grupların temsilcisi olabilmektedir. Ziyaret edilen tek bir destinasyondaki bu çeşitlilik, turistler için, destinasyondaki yerel mutfaklar, müzik, artistik miras ve performanslar aracılığıyla farklılıkları anlama ve deneyimlemeyi içeren bir ödül hâline gelmektedir. Destinasyonlar, bu kültürel çeşitlilik ile birlikte turistlere kendilerini ifade etmelerini sağlayacak kaynaklara ulaştığında, bu faaliyetlerden ekonomik kazançlar sağlamaktadırlar.

Gaziantep Büyükşehir Belediye Başkanlığı’nın sürdürdüğü kararlı girişim ve temaslar neticesinde Dışişleri Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı ve UNESCO Türkiye Milli Komisyonunun da desteğiyle Gaziantep, Gastronomi dalında UNESCO yaratıcı şehirler ağı üyeliğine hak kazanmıştır. Hatay, “UNESCO Gastronomi Kenti” olmak için UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’nın Gastronomi ayağına başvurularak 1 Kasım 2017 tarihinde Gastronomi Kenti olmaya hak kazanılmıştır. Kütahya, 31 Ekim 2017 tarihinde ilân edilen UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’nın yeni üyeleri arasında yer alarak, Zanaat ve Halk Sanatları (Crafts and Folk Art) alanında “Yaratıcı Şehir” unvanını almaya hak kazandı. Bu sayede Kütahya, UNESCO tarafından yaratıcı şehir olarak kabul edilen dünyadaki 180 şehirden biri oldu. Kütahya böylelikle, zanaat ve halk sanatlarıyla büyüyen ve gelişen, sanat ve zanaatı ekonomik, sosyal, kültürel ve çevresel sürdürülebilir kalkınmanın temel etkeni olarak benimseyen dünyadaki sayılı şehirlerden biri olarak kabul edilmiştir.

UNESCO kültür turizmini; manzaralar, görsel ve sahne sanatları, istisnai yerel yaşam tarzı, değerler, gelenekler, olaylar ve diğer yaratıcı ve kültürel değişim süreçleri gibi kültürel ortamları tanımak için yapılan seyahatler olarak tanımlamaktadır. Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) ise kültür turizmini, kültürel amaçlı bir geziler olarak tanımlamaktadır. Örgüt, bu turizm türünün, bilişsel geziler, kültürel geziler, sahne sanatlarını tanıma, festivallere veya diğer kültürel etkinliklere gezileri ve belirli yerlere ve anıtlara ziyaretleri içerdiğini ifade etmektedir.

Yapı ve içerik olarak diğer turizm türlerinden farklı olan yaratıcı turizm insanların farklı kültürleri tanımaları, onlara ait kültürel faaliyetleri keşfetmeleri ve bu faaliyetleri yaşayarak, deneyimleyerek öğrenmelerini sağlayan yeni bir turizm türüdür. Raymond’a göre yaratıcı turizm, kültürün yaratıcı deneyimlerle sunulduğu, gerektiğinde uygulamalı seminerlerin kullanıldığı ve otantik tecrübelerin yaşandığı bir sürdürülebilir turizm çeşididir. Benzer şekilde, 2010 yılında Dünya Turizm Örgütü’nün Santa Fe’de düzenlediği toplantıda yaratıcı turizm, ziyaret edilen toplumdaki insanlar ve onların yaşayan kültürleriyle bağ kurma olanağı veren, güzel sanatlar, kültürel miras ya da bir yerin özel karakterine yönelik katılımcı bir öğrenme fırsatı sunan ve bir konuda özgün bir
deneyim sağlayan bir turizm türü olarak tanımlanmıştır.

Yaratıcı gelişme olmadan yaratıcı turizmden söz etmek mümkün değildir. Bu çerçevede yaratıcı turizm uygulamalarında iki farklı strateji kullanılmaktadır:

• Yaratıcılığı, turizm faaliyetlerinden biri olarak kullanmak,
• Yaratıcılığı, turizm için belirli bir arka plan olarak kullanmak.

Kültür turizmi ile yaratıcı turizm arasındaki farklar şu şekildedir:

• Kültür turizminde geziler, etkinlikler ve korunmalarına yöneliktir, yaratıcı turizmde şehirlerde yaratıcılığın gelişimi, geleneklerin korunması ve öğrenmeye yöneliktir.
• Kültür turizmi alınan vergiler ve satılan biletler ve hediyelik eşyalar gibi ürünlerle yerel ekonomiyi iyileştirir, yaratıcı turizm yerel ekonomiyi, topluluklar için finansal destek yoluyla doğrudan iyileştirir.
• Kültür turizminde turizm ürünleri diğer ülkelere ihraç edilmektedir, yaratıcı turizmde ülke içinde satılmaktadır.
• Kültür turizminde turistlerin katılımı genel olarak “pasif”tir, yaratıcı turizmde “aktif”tir.

UNESCO kültürel mirası şu şekilde tanımlamıştır:

• Anıtlar: Mimari eserler, anıt heykel ve resimler, arkeolojik yapıya sahip unsurlar veya yapılar, tarih, sanat veya bilim açısından olağanüstü evrensel değeri olan yazıtlar, mağara meskenleri ve özelliklerin kombinasyonları,
• Bina grupları: Mimarisi, homojenliği veya peyzajdaki yeri nedeniyle tarih, sanat veya bilim açısından olağanüstü evrensel değeri olan ayrı veya bağlantılı bina grupları,
• Alanlar: Tarihsel, estetik, etnolojik ya da antropolojik bakış açısından olağanüstü evrensel değeri olan, arkeolojik alanları da içeren, doğa eseri, insan yapımı, doğa ve insan ortaklığı ile ortaya çıkmış alanlar.

UNESCO doğal mirası şu şekilde tanımlamıştır:

• Doğal özellikler, estetik veya bilimsel açıdan olağanüstü evrensel değeri olan fiziksel ve biyolojik oluşumları ve bu oluşumların gruplarını kapsar,
• Tehdit altındaki hayvan türlerinin ve olağanüstü evrensel değeri olan bitkilerin bilim ya da koruma açısından yaşam alanını oluşturan jeolojik ve fizyografik oluşumlar ve tam olarak belirlenmiş alanlar,
• Doğal alanlar veya bilim, koruma ya da doğal güzellik açısından tam anlamıyla sınırlandırılmış evrensel değeri olan doğal alanlar.

Uluslararası ölçekte, somut kültürel miras kavramı, ilk kez 1972 UNESCO Genel Konferansı sırasında kabul edilen Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunmasına İlişkin Sözleşmede doğrulandı. Bu sözleşmeye göre, somut kültürel miras, geçmişten ve ilişkili yerlerden kalan maddi nesneler anlamına gelir; tarihi, arkeolojik, mitolojik, anıt, dini, mimari, kentsel, sanatsal ve bilimsel değere sahipler.