Dünyada Kültürel Miras

Kültürel miras; “insanların, sürekli değişen değerlerinin, inançlarının, bilgi ve geleneklerinin bir yansıması ve ifadesi olarak, mülkiyetten bağımsız bir şekilde kendileri ile özdeşleştirdikleri geçmişten kalmış olan bir grup kaynak” şeklinde ifade edilmektedir.

Somut Kültürel Miras
• Taşınmaz somut varlıklar (binalar, nehirler, doğal güzellikler vb.)
• Taşınabilir somut varlıklar (müzelerdeki nesneler ve arşivlerdeki belgeler vb.)

Somut Olmayan Kültürel Miras Varlıkları
• Değerler
• Gelenekler
• Merasimler
• Yaşam tarzları ve festivaller
• Sanatsal ve kültürel etkinlikleri kapsayan deneyimler gibi soyut özellikler
- Sualtı Kültürel Mirası (batıklar, sualtı kalıntıları ve kentleri)
- Doğal Miras (kültürel boyutu olan doğal sitler, kültürel peyzajlar gibi, fiziki, biyolojik ve jeolojik formasyonlar vs.)

UNESCO’ya göre dünya mirası olabilecek varlıklar “doğal miras” ve “kültürel miras” olarak iki ana grupta sınıflandırılmaktadır.

Kültürel miras ise; anıtlar, yapı grupları ve sitlerden oluşmaktadır.

Türkiye’nin bu listede 16’sı kültürel, 2’si karma olmak üzere 18 miras alanı bulunmaktadır

Tarihsel Değer, Mitolojik Değer, Çevresel Değer, Mimari Değer, Sanat Değeri, Teknik Değer ,Enderlik Değeri, Özgünlük Değeri, Ekonomik Değer, İşlevsel Değer, Süreklilik Değeri, Eğitim Değeri, Belge Değeri, Anı Değeri Kültürel Miras Kaynaklarının sahip olması gereken değerlerdir.

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - UNESCO),Uluslararası Anıtlar ve Siteler Konseyi (International Council of Monuments and Sites - ICOMOS),Kültür Varlıklarının Korunması ve Onarım Çalışmaları Uluslararası Merkezi (International Centre for Study of the Presevation and Restoration of Cultural Property - ICCROM),Uluslararası Müzeler Konseyi (International Council of Museums - ICOM),Dünya Anıtlar Fonu (The World Monuments Fund - WMF),Getty Koruma Enstitüsü (Getty Conservation Institute),Ağa Han Kültür Vakfı (Aga Khan Trust for Culture), Bizim Avrupamız (Europa Nostra).

1931 Atina, 1954 Lahey Sözleşmesi, 1957 Paris Antlaşması; savaş etkisi ile zarar gören kültür varlıklarının dünya çapında korunması gerekliliğini gündeme getiren ilk uluslararası kararlar olarak önem taşımaktadır.

Dünya Miras Listesi’nde yer alabilecek varlığın eşsiz ya da emsali olmayan bir içerik ortaya koyduğunu tanımlayan değerdir.

Dünya kültürel ve doğal mirasın korunması amacıyla 16 Kasım 1972 yılında imzalanan sözleşmedir.

Türkiye 1982 yılında Dünya Miras Sözleşmesini imzalayan taraf devletlerden biridir.

1972 yılında Dünya Miras Sözleşmesi ile tüm insanlığın dünya mirasının bir parçası olan ve korunarak gelecek kuşaklara aktarılmaya layık olan “Üstün Evrensel Değer”e sahip kültürel mirasın korunması, uluslararası sözleşme ile güvence altına alınmaya çalışılmıştır.

Kültürel mirasın korunması çabalarının somutlaştırıldığı ve birtakım ilkelerin benimsendiği ilk uluslararası çalışma 1931 tarihli “Carta del Restauro” olmuştur.

1975 yılı Avrupa Konseyi tarafından “Avrupa Mimari Miras Yılı” olarak ilan edilmiş ve “Amsterdam Bildirgesi” yayımlanmıştır. Bu bildirgenin en önemli katkılarından biri mimari nitelikteki kültürel mirasın sadece üstün nitelikli tek yapıları ve çevrelerini ifade etmediği, aynı zamanda tarihsel ve kültürel özelliği olan tüm kentsel ve kırsal alanları içermesi gerektiğinin kabulü olmuştur.

Sözleşmeye taraf olan ülkeler tarafından seçilen 21 ülke temsilcisinin oluşturduğu Dünya Mirası Komitesi, iki uluslararası kurumdan destek alarak (Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi -ICOMOS ile Dünya Koruma Birliği-IUCN) aday gösterilen miras değerleri arasından seçim yapmakta ve listeyi oluşturmaktadır.Dünya Mirası Sözleşmesi’ne taraf olan ülkeler kendi sınırları içerisinde yer alan doğal ve kültürel değerleri Dünya Mirası Listesi’ne aday gösterebilmektedirler. Her ülke öncelikle Dünya Mirası olmaya aday olan önemli doğal ve kültürel alanlarını belirleyerek, Dünya Mirası Listesi’ne girebilecek niteliklere sahip olanların envanterini hazırlamaktadır. Bu şekilde oluşturulan ön listeler ülkelerin gelecek 5-10 yıl içinde aday göstermeyi planladıkları doğal, kültürel ve karma alanların belirlenmesini sağlamaktadır. Dünya Mirası’na aday gösterilecek alanların en az 1 yıl önceden ön listede yer alması gerekmektedir. Adaylık dosyalarında Dünya Miras Listesi’ne önerilen yerle ilgili görsel ve yazılı belgeler, söz konusu alanın nasıl korunduğunu ifade eden bilgiler ve sürdürülebilir koruma için hazırlanan yönetim planı yer almak zorundadır.

Dünya Miras Komitesi tarafından UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan bu mirasların yanı sıra bir de bu listeye önerilmesi öngörülen ancak henüz adaylık süreçleri tamamlanmayan miraslardan oluşan Geçici Liste bulunmaktadır.Herhangi bir miras alanının Dünya Miras Listesi’ne girebilmesi için öncelikle Dünya Mirası Geçici Listesi’ne kabul edilmesi gerekmektedir.

Dünya Mirası Komitesinin önemli görevlerinden biri de kültürel miras kaynaklarının korunması konusunda çeşitli eksiklikler oluştuğunda bunları belirleyip gerekli müdahaleyi yapmaktır. Farklı sebepler ile kendine özgü temel özelliklerini kaybetme tehdidi altında bulunan dünya mirası varlıkları için”Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi”adı altında ayrı bir liste düzenlenmektedir. Eğer dünya mirasının korunmasında eksiklikler meydana gelir, tarihî alanlar yıpratılır veya miras kaynaklarının genel görünümünü olumsuz etkileyecek aykırı yeni yapılaşmalar ortaya çıkarsa varlıklar Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ne alınmaktadır.

Dünya Mirası Listesi kapsamında bulunan alanlar; anlaşmaya taraf olan ülkeler sözleşmede yer alan koşullara uymadıklarında ya da kültürel varlığın yapısı/evrensel niteliğinde bir bozulma meydana geldiğinde söz konusu varlık listeden çıkarılabilmektedir.

Kültürel miras yönetiminin iki temel boyutu olduğunu söylemek mümkündür. Bunlar; kültürel çevrenin korunması ve sürdürülebilirliğin sağlanmasıdır.