Kültepe-Kaniş, Hitit Başkenti Hattuşa, Hitit Anıt ve Yerleşimleri

Kültepe Höyüğü, Kayseri il merkezinin yaklaşık 20 km kuzeydoğusunda, günümüz Kültepe köyünün güneyinde yer almaktadır.  

Kültepe-Kaniş Arkeolojik Alanı, 2014'de kültürel kategoride nitelik ve değer  (ii, iii) ölçütlerine uyduğu gerekçesiyle  UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesine alınmıştır. 

Asur Ticaret Kolonileri Çağı’nda şehirlerinin yakınlarına, şehirlerden bağımsız olarak kurulan tüccarların yaşadıkları ve ticari faaliyette bulundukları yerleşim alanları karum olarak adlandırılmıştır.

1937 yılında, Hattuşa’daki Büyük Mabet’in devlet arşivinin yer aldığı odalardan birinde bulunan ve Hitit kraliyet yazıtlarının en eskisi olduğu kabul edilen Kral Anitta’ya ait olan ve adı geçen kralın adıyla “Anitta Metni” olarak adlandırılan üç parçanın birleştirilmesiyle elde edilen metinden, Kafkasya üzerinden Anadolu’ya geldikleri kabul edilen uzunca bir süre güney ve güneydoğu
Anadolu’da kaldıktan sonra Orta Anadolu’ya geçen Hititlerin izini takip edebileceğimiz çok önemli
bilgiler elde edilmiştir.

Çorum iline bağlı Boğazkale ilçesinin sınırları içinde bulunan Hitit Başkenti Hattuşa; İç Anadolu Bölgesi’nde, Anadolu platosunun kuzey kesiminde dağlar arasında bulunan büyük bir ovanın güney kesiminde yer alır.

Hattuşa, 1834 yılında Fransız gezgin Charles Texier tarafından keşfedilmiştir.

Hattuşa'da ilk sistematik kazılar, 1906’da İstanbul Arkeoloji Müzelerinden Theodor Makridi Bey ve Alman Asur uzmanı Hugo Winckler gerçekleştirilmiştir.

Hattuşa'da yer alan Aşağı Şehir, aynı zamanda krallığın en büyük tapınağını da barındırmaktadır.
Büyük Tapınak olarak anılan girişi güneydoğuda bulunan bu anıtsal yapı, dört yanını kuşatan geniş depo kanatlarıyla birlikte 14,500 m2’lik bir alanı kaplamaktadır. Ana kapıdan 8 metre
genişliğindeki büyük yassı taşlarla döşeli bir yoldan geçilerek asıl tapınağın girişine ulaşılır. 65x42 metre boyutlarındaki asıl tapınak ise şehrin en büyük yapısıdır. Sütunlu bir avlu etrafına yerleştirilmiş odalardan oluşan asıl tapınak, iki ayrı kült odasına sahiptir. Bu kutsal odaların hangi tanrılara ait olduğu henüz tespit edilememiş olmakla birlikte yan yana inşa edilmiş bu yapıların imparatorlukta panteonun tepesinde bulunan Hava/Fırtına Tanrısı Teşup ile eşi Hepat’a adanmış oldukları düşünülmektedir.

Bu yapılar içinde arşiv binaları, kabul salonları, kral ve ailesinin yaşam alanlarının yanı sıra muhafızlar veya yüksek rütbeli memurlar için binalar bulunmaktadır.

Hattuşa’daki bir diğer önemli anıtsal yapı, şehrin 2 km kuzeydoğusunda yer alan Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı’dır. Bu alan, muhtemelen MÖ 3. binyıldan itibaren önünde ritüeller gerçekleştirilen kutsal bir kayalığın Hititler tarafından tapınak formuna sokulmasıyla oluşturulmuştur.

Hattuşa’daki restorasyon çalışmaları farklı aşamalarda gerçekleşmiştir. 1950’li yıllarda Karatepe-Aslantaş’taki çalışmaları örnek alan Peter Neve, Hattuşa’daki ilk restorasyon çalışmalarına başlamıştır. 

Türkiye’de yürütülen ilk büyük ölçekli kerpiç rekonstrüksiyon projesi olan çalışmada, bir Hitit surunu 1.1 ölçekte yeniden canlandırmayı hedeflemiştir.

İlk başta iki zorlukla karşılaşılmıştır:

Birincisi, Hitit mimari kalıntıları taş temeller üzerindeki kerpiç yapıların nasıl olduğuna ilişkin yeterli ver vermemektedir.

İkinci problem ise, rekonstrüksiyonda orijinal temeller üzerine yapılmasının tartışmalı olmasıdır.

2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne Hitit Kutsal Su Tapınağı olarak dahil edilen Eflatunpınar, iki farklı su kaynağı tarafından beslenen 30 mx34 m boyutlarındaki bir havuzdur.

Hitit Kutsal Su Tapınağı olan Eflatunpınar'ın en belirgin özelliği havuzun kuzey duvarında bulunan kabartma figürlerle oluşturulmuş yedi metre yüksekliğindeki duvardır.

Ortasında, üstlerinde birer kanatlı güneş kursu bulunan Fırtına Tanrısı ile Güneş Tanrıçası yer alır.

En üstte, tüm sahneyi büyük bir kanatlı güneş kursu tamamlar.

Tanrı ve tanrıçanın etrafındaki on figür, birbirlerini ve Güneş kurslarını taşır durumda betimlenmiştir.

Tüm figürler, alt sırada bulunan dağ tanrıları tarafından taşınmaktadır. Dağ tanrılarından ortada bulunan üçünün göbeklerinde su delikleri bulunur.

Eflatunpınar gibi büyük su anıtları, kutsal işlevlerinin yanında halkın ve yönetici sınıfların temiz su
ihtiyacını karşılama işlevini de görmektedir.

Yesemek Taş Ocağı ve Atölyesi, Gaziantep ilinin İslahiye ilçesinin 22 km güneydoğusunda bulunan
Yesemek mahallesinin doğusunda yer alır. Antik dünyanın bilinen en büyük heykel atölyelerinden biridir

Yesemek Taş Ocağı ve Heykel Atölyesi’nde bugüne dek üç yüzden fazla heykel açığa çıkartılmıştır.  
Heykeller arasında sfenksler, kanatlı aslanlar, oturan aslanlar, kapı aslanları, savaş arabaları, dağ tanrısı kabartmaları, farklı mimari parçalar gibi örnekler vardır. 

İvriz Kaya Kabartması Konya ilinin Halkapınar ilçesine 2,9 km uzaklıkta bulunan aynı isimli köyde bulunmaktadır. 

İvriz Kaya Kabartması’nda herhangi bir kült uygulamasını içermeyen yazıtından anlaşıldığı kadarıyla anıtta Fırtına Tanrısı Tarhunzas ve Kral Warpalawas betimlenmiştir.
Anıtın kabartmasında, Tuwana Kralı Warpalawas, bir elinde buğday başağı, diğer elinde üzüm salkımı tutan Tarhunzas’ın karşısında tapınma pozisyonunda gösterilmiştir. 

İvriz’deki buluntular ve anıtın coğrafi konumu, bölgenin Geç Tunç Çağı’ndan itibaren hem
siyasi hem de dinî işlevi olan bir bölge olduğunu düşündürmektedir.