Gordion, Dağlık Frigya, Güllük Dağı-Termessos, Kekova, Tuz Gölü, Kızılırmak Deltası

Frig Uygarlığının başkenti Gordion'dur. 

Gordion yerleşiminin keşfi ilk kez, Kasım 1893 yılında Berlin-Bağdat demir yolu inşaatında görev yapan mühendislerin Sakarya (Sangarios) Nehri kıyısında antik bir yerleşime ait kalıntılarla karşılaşmalarıyla gerçekleşmiştir. Bölgeye gelen Alman Klasik Arkeolog Alfred Körte, Yunan ve Latin yazarlarının antik kaynaklarda verdiği Frigya’nın başkentinin Sangarios Nehri üzerinde bulunduğu yolundaki bilgilere dayanarak bu kalıntıların Gordion yerleşimine ait olduğunu öne sürmüştür.

Yapıların alınlık kısmında bulunan bezeme parçasına akroter denilmektedir.

Geç Frig dönemi (MÖ 550-330), Friglerin en zengin dönemi olarak tanımlanır.

MÖ. 7. yüzyıl başlarında Anadolu büyük bir yıkım tehlikesi ile karşı karşıya kalmıştır. Bu tehlikeyi yaratanlar Assurluların Gimirrai dedikleri Kimmerler idi. Kimmerler Urartu topraklarını geçince tamamen Frigler ile karşı karşıya kalmışlardır. Frig-Kimmer savaşına dair herhangi bir yazılı belge ele geçmemiştir. Ancak Kimmerlerin saldırıları Frig devletinin sonunu hazırlamıştır. Kimmer saldırıları sonucunda siyasi bağımsızlıklarını yitiren Frigler, bir daha toparlanarak yeniden devlet kuramamışlardır.

Frigler MÖ 590 yılında Alyattes’in Kızılırmak Seferi ile Lidya egemenliğine girmiş, MÖ 547-546 yıllarında gerçekleşen Pers istilasına kadar küçük birkaç prenslik olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir. Lidya krallığının yıkılışından sonra Frigya 200 yılı aşkın bir süre Pers İmparatorluğunun parçası olmuş, Kappadokia, Paphlagonia ve Hellaspontos ile Büyük Frigya satraplığına bağlanmıştır.

Gordion ve çevresinde 100 civarında tümülüs tespit edilmiştir. Bu sayının tarım nedeniyle tahrip olanlarla birlikte daha fazla olduğu düşünülmektedir. Gordion elitlerinin mezarları olduğu anlaşılan bu anıtsal mezarların en büyüğü, son zamanlara kadar Kral Midas’a ait olduğu düşünülen 53 m yükseklikteki MM tümülüsüdür.

Düz ya da semerdam çatılı, kapısız, ev biçimindeki ahşap mezar odaları içindeki ahşap sedirler üzerine yatırılmış ölüler ve yanlarına değerli armağanlar bırakılarak üzeri bir tepe oluşuncaya kadar toprakla örtülen mezar tipine tümülüs denilmektedir.

Friglerin yerleşim alanlarının sınırları kesin olarak saptanamamakla birlikte arkeolojik ve epigrafik buluntular; onların Kızılırmak (Halys) Nehri’nin doğusunda Çorum, Tokat ve Kırşehir, kuzeyde Samsun, güneyde Niğde ve Konya, güneybatıda Burdur ve Elmalı Ovası, batıda Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya, kuzeybatıda Bandırma yörelerine uzanan geniş bir coğrafyada varlık gösterdiklerini kanıtlamaktadır.

Fındık Vadisi, Kütahya il sınırında bulunmaktadır. 

Dağlık Frigya olarak adlandırılan bölgedeki vadiler, verimli tarım arazileri, su kaynakları, hayvancılığa elverişli geniş ovaları ve savunmaya uygun arazi yapısına sahiptirler. Bu özellikleri ile prehistorik dönemden başlayarak
günümüze kadar pek çok kültüre ev sahipliği yapmışlardır. 

Dağlık Frigya vadileri, 2015 yılında UNESCO Dünya Geçici Miras Listesine girmiştir. 

Demir Çağı’nın önemli uygarlıkları arasında bulunan Frigler, yeni yerleştikleri yurtlarında Anadolu’da ilk tarım topluluklarında köklenen Ana Tanrıça inancını benimsemiş ve bu tanrıçaya neredeyse tek tanrı olarak saygı göstermiş ve ibadet etmişlerdir.

Anıtsal fasadlar; ön taraflarındaki geniş avluları, avluya açılan yan mekanları ve galerileri ile birlikte
düşünülmesi gereken Ana Tanrıça kültüne adanmış kült kompleksi olarak nitelendirilebilecek özel alanlardır. Anıtsal fasadlar; üçgen alınlık ve cephe, geometrik ve bitkisel motiflerle bezenmiştir.

Küçük fasadlar, anıtsal fasadlara göre daha az ayrıntı içeren ve boyut olarak daha küçük olan anıtlardır. Ayrıntılar dışında anıtsal fasadların neredeyse birer kopyasını yansıtan bu anıtların en iyi örnekleri, Eskişehir sınırlarındaki Yazılıkaya/Midas Vadisi’nde (Midas 1 ve 2 no’lu Anıt, Sümbüllü Anıt); Kümbet Vadisi’nde (Kümbet-Berberini Anıtı); Afyonkarahisar sınırlarındaki Köhnüş Vadisi’nde (Kumcaboğaz Kapı Kaya Anıtı, Demirli Anıtı, Büyük Kapı Kaya Anıtı, Küçük Kapı Kaya Anıtı ve Döğer Asar Kaya Anıtı); Türkmen Dağı’nın kuzeyindeki küçük vadilerde (Kilise Mevkii Anıtı, Keskaya 1 ve 2 no’lu Anıt); Kütahya merkez ilçe sınırlarındadır (Fındık Asar Kaya Anıtı).

Nişler, fasad ve kaya altarlarına göre en yalın mimari özelliklere sahip anıtlardır. Nişler, kayaların dik yüzlerine açılmış, dörtgen ve oval formdaki sığ oyuklardır. Bir grup niş ise kayaların yerden ulaşımı güç noktalarında yer alırken büyük bir bölümüne yerden kolayca ulaşılabilmektedir.

Bünyesinde Termessos antik kentinin de bulunduğu Güllük Dağı-Termessos Milli Parkı; Antalya ili sınırları içerisinde, dağların arasına gizlenmiş bir vadide, deniz seviyesinden yaklaşık 1050 m yüksekte yer almaktadır. Ulaşılması zor konumu itibarıyla Termessos Milli Parkı, Anadolu’nun en iyi korunmuş arkeolojik alanlarından biridir. Antik kentin çevresi ile birlikte Milli Park alanı 6813 sayılı kanun hükümlerine göre 03.11.1970 tarihli Bakanlık onayı ile milli park olarak ayrılmış ve 09.08.1983’te yürürlüğe giren 2873 sayılı Milli Park Kanunu ile 6702 hektarlık alan koruma altına alınmıştır.

Termessos kentinin yerini ilk olarak 1841-1842 yıllarında Lykia, Pamphylia ve Pisidia Bölgelerini araştıran J. A. Schönborn keşfetmiştir.

Kekova; büyüleyici adalar, koylar ve antik kentlerden oluşan Antalya ili, Demre (Myra) ilçesi sınırlarında yer alan bir bölgenin adıdır. Türkiye’nin en etkileyici sahil şeridine sahip olan Kekova, antik dönem Likya yerleşimlerinden Teimiussa (Üçağız) ile Simena (Kale)’nın karşısında yer alır.

Türkiye Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü tarafından yönetilen Tuz Gölü Özel Çevre Koruma Bölgesi 7414,40 km2 alana sahip geniş bir koruma alanıdır. Koruma alanı Ankara, Konya ve Aksaray olmak üzere üç ilin sınırları içerisindedir.

Ağırlıklı olarak yer altı sularıyla beslenen Tuz Gölü, Türkiye’nin Van Gölü’nden sonra ikinci büyük gölüdür. Alan
tektonik kökenlidir ve Konya Havzası adı verilen kapalı bir havza içerisindedir. 

Güney Karadeniz Havzası’nın en büyük ve en önemli sulak alan ekosistemini oluşturan Kızılırmak Deltası; Karadeniz’e özgü habitat türlerini en iyi şekilde temsil etmesi, ekolojik ve genetik türlerin devamlılığını sağlayabilecek flora ve fauna özelliklerine sahip olması nedeniyle 1998 yılından bu yana sulak alanların korunması ve sürdürülebilir kullanımı amacını taşıyan Ramsar Konvansiyonu Listesi’nde 9 kriterden 8’ini karşılamaktadır. Ramsar kriterlerine göre bir sulak alanın uluslararası statü kazanması için düzenli olarak 20.000 ve daha fazla su kuşunu barındırması yeterliyken 1993 yılından itibaren düzenli sayımların gerçekleştirilmesiyle bu sayı 150-200 bin değerine ulaşılmış; 2015 yılında deltada 170.000 kuşun varlığı kaydedilmiştir. Ayrıca kış ortası su kuşları sayısında elde edilen ortalama 60’lık değer, Türkiye sulak alanlarında tespit edilen en yüksek değerdir. Delta üzerinden her yıl birkaç milyon ötücü kuşun geçtiği tahmin edilmektedir.

Türkiye topraklarından doğup Türkiye topraklarına akan en uzun nehir Kızılırmak'tır. Kızılırmak aynı zamanda Türkiye’nin en büyük ikinci drenaj havzasına sahiptir. Orta ve Kuzey Anadolu’da Sivas, Kayseri, Nevşehir, Kırşehir, Kırıkkale, Çankırı, Çorum ve Samsun illerinden, 1.355 km’lik bir alanı kapsayarak geçmek suretiyle Karadeniz’e dökülen nehir, oluşturduğu alüvyon birikintisi ile Güney Karadeniz Havzasının en önemli delta ve sulak alan ekosistemine sahiptir.

Kızılırmak Deltası çakıl, kum ve şiltten oluşan düşük eğimli eski bir kuaterner ovasıdır. Ova, denizi takip eden alüvyonlu bir ovadan güneye doğru basamaklar hâlinde yükselir. Deltanın güney sınırını Neojen ve öncesindeki kayaçlar oluşturmaktadır. Delta arazisinin büyük bir kısmı hidromorfik toprak iken deniz kenarında kıyı kumullarını görülebilmektedir. İç kesimlerde kahverengi ormanlar, kolüvyal ve alüvyal topraklar bulunan bu arazi; yüksek tarımsal potansiyeli ile Türkiye’nin en zengin ovalarından biri olarak kabul edilmektedir.

Tuz Gölü ve çevresinin UNESCO’nun Dünya Mirası Geçici Listesine alınma gerekçelerinin başında gölün çevresindeki küçük adacık ve bataklıkların Avrupa’da nesli tükenmekte olan flamingoların (Phoenicopterus ruber) üreme alanı olması gelir. Bu bölgede kışlayan yuva yapan birçok su kuşu türü bulunmaktadır. Tuz Gölü koruma Alanı, Ölüdeniz’den sonra dünyanın en tuzlu gölleri arasında yer alırken Avrupa’nın en zengin ve bozulmamış halofitik bozkır bitkisi sosyolojik özelliklerinden birini temsil eder. Birçok önemli bitki türünün yabani akrabası burada görüldüğünden bölge, hayvan ve insan beslenmesi açısından zengin ana genetik kaynağa sahiptir. Ek olarak birçok evcilleştirilmiş bitkinin tuza dayanıklı çeşitlerinin geliştirilmesinde kullanılan genler için canlıların akrabalarının genetik kaynaklarının araştırılması açısından en iyi habitatlardan biridir.

Hellenistik ve Roma dönemlerine tarihlenen Lykia lahitleri ve güvercin yuvası şeklindeki mezarları dikkati çeken Tyberissus kenti, Üçağız’ın birkaç km kuzeydoğusunda, Tırmısın ovasına bakan bir tepenin iki zirvesi üzerine kurulmuştur. Kuzeydeki yüksekte tepe olasılıkla akropolistir. Güneydeki daha alçak tepede, bulunan bir onurlandırma yazıtına göre Tyberissus halkına ithaf edilen Dor Düzeni’ndeki bir tapınağın üzerine, küçük bir kilise ya da şapel yapısı inşa edilmiştir. Bir başka yazıtta ise kentin baş tanrısı Apollon’un adı geçmekte bu tapınağın da ona adandığı anlaşılmaktadır. Lykia tipi lahitlerin dışında ev tipinde yapılmış kaya mezarları bulunan kentin yer aldığı bölgede ayrıca batık kentler bulunmaktadır.