Troia, Efes, Aphrodisias ve Nemrut Dağı

Yunancada Troia/İlion Hititçede Wilusa/Vilusa/Truwisa/Truvisa, Latincede Troia veya İlium olarak anılan kent; Çanakkale ilinin Tevfikiye köyünün batısında, Kaz Dağları’nın eteklerindeki Hisarlık Tepesi’nde yer alır. Homeros destanlarına konu olan yerleşim, Karamenderes Nehri (Skamendes) ile Dümrük Çayı (Simoeis/Simois) arasında Çanakkale Boğazı’na (Hellespontos) açılan bir koyun yakınında bulunur.

Homeros’un Troia kentini, Troia Savaşı’nı ve savaş sonrasında yaşananları anlattığı destanları İlyada ve Odysseia'dır.

Anadolu ve Avrupa tarihinde önemli bir konuma sahip olan Troşa kent, 1998 tarihinde UNESCO Dünya Miras Komitesi’nin hazırladığı Dünya Miras Listesi’ne alınmıştır.

Troia kronolojisine göre kent dört kültür dönemi altında incelenir. Bu kültürler şunlardır:

Denizsel Troia Kültürü (MÖ 3000-2200)

Anadolu Troia Kültürü (MÖ 2200-1700)

Yüksek Troia Kültürü (MÖ 1700-1200)

Erken Demir Çağı’nda Troia (MÖ 1200-950)

Anadolu Troia Kültürü (MÖ 2200-1700),  ilk ve Orta Tunç Çağı içerisinde değerlendirilen Troia IV ve V yerleşimlerinde içe dönük dar sokaklar ve yollar tarafından kesintiye uğrayan iç içe geçmiş yapılar yer alır. Yapı tekniği ve kullanılan malzeme açısından Troia II ile aynı özellikleri gösteren yapılar, daha uzun formlarda toplam dört ayrı bölümden oluşan mekanlardan meydana gelir. Bu yapıların içinde ve hemen dışında yapılan kubbeli fırınlar, bu tabakalardaki yerleşimlerin en belirgin özelliğidir.

Yüksek Troia Kültürü (MÖ 1700-1200), Orta Tunç Çağı’na tarihlendirilmiştir. 

Kentteki yerleşim MS 500 yılında yaşanan bir depremle son bulur.

Efes antik kenti, günümüzde İzmir’in Selçuk İlçesi’nde Bülbül (Koressos) ve Panayır (Prion) Dağlarının arasındaki Küçük Menderes (Kaystros) deltası üzerinde yer alır. Kent, Antik Çağ’da İyonya (İonia) olarak adlandırılan bölgede, Gediz ile Küçük Menderes Nehirlerine kadar olan kıyı şeridini kapsayan alanın sınırları içerisinde bulunur.

Efes antik kenti; 1994 yılında mevcut kent yerleşimi Artemision, St. Jean Bazilikası ve Ayasuluk Kalesi ile birlikte UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesine alınmıştır.

Efes antik kenti 17. yüzyıldan itibaren seyyah ve gezginlerin ilgi odaklarında olmaya başlamıştır. Kent, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kent yeni bir sürece girmiş ve kazılar başlamıştır. 1858’de J. T. Wood’un çalışmalarının ardından 1904-1905’de D. G. Hogarth kentte çalışmalar yapar. İlk sistemli kazılar ise 1909’da O. Benndorf tarafından başlatılır. Bu tarihten 2010 yılına kadar birçok değerli bilim adamının başkanlığı ile aralıksız devam eden kazılar, 2010 yılından itibaren Avusturya Arkeoloji Enstitüsü ve Efes Vakfı Yönetim Kurulu üyesi S. Ladstätter tarafından yürütülmektedir. 

Kentin kamu yapıları kadar konutları da ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Yamaç evler bu tip yapıları en iyi temsil edenlerdendir. Yamaç ev I, kentin önemli arteri Kuretler Caddesi’nin üzerinde; Yamaç ev II ise Bülbül Dağı’nın kuzey yamacında konumlanır. MÖ 1. yüzyıldan MS 7. yüzyıl ortalarına kadar kullanım görmüş konutların kazıları tamamlanarak ziyarete açılmıştır. Efesli zengin ailelere ait bu konutlar, merkezdeki peristilli avlunun etrafına yerleştirilen birçok mekândan meydana gelir. Sahip oldukları oturma alanlarının yanı sıra iş görüşmelerinin yapıldığı, müşteri ve misafir ağırlamalarının gerçekleştirildiği bu konutlar; adeta ev sahibinin statüsünü temsil eden birer simge konumundadırlar.

Aphrodisias antik kenti günümüzde Aydın ili Karacasu İlçesi Geyre beldesi sınırları içerisinde yer alır. Antik dönemde Karia bölgesi içerisinde kalan kent, Menderes Irmağı’nın güneyinde ırmak kollarının oluşturduğu bereketli bir vadide kurulmuştur.

Arkeolojik kalıntıları ve hemen kuzeydoğusunda sahip olduğu mermer ocakları ile ayrıcalıklı bir konuma sahip olan kent, 2017’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.

Kenti ilk kez 1705 yılında İngiliz W. Sherand ziyaret eder. Anadolu’da yıllarca incelemelerde bulunan Ch. Texier 1835’de Aphrodisias’a da uğramış, gördüğü kalıntılar ve çevre ile ilgili notlar almıştır. Bu notlarını 1849’da yayınlamıştır. 1892 yılında kenti ziyaret eden Osman Hamdi Bey, 1904 yılında arkeolojiye meraklı Fransız Mühendis P. Gaudin’i burada kazı yapması için ikna eder. Böylece kentte ilk kazılar, 1904 yılında P. Gaudin başkanlığında Fransızlardan oluşan bir ekip tarafından başlatılır.

Tapınakların çekirdeğini oluşturan ortadaki dikdörtgen tabanlı mekanlara Yunanca naos (Latinca cella); naosun önüne yapılan ön mekanlara pronaos; pronaos önünde sütun dizisi bulunan tapınak tipine prostylos denilmektedir.

Etrafı duvarla çevrelenmiş, tapınak ya da çeşitli dini yapıların içinde bulundukları kutsal alanlara temenos denilmektedir.

Kentin en erken tarihli mermer binası olan tapınak; MÖ 1. yüzyılda İyon düzeninde, prostylos planlı inşa edilmiştir. MS 1. yüzyılda çevresine eklenen sütunlar ile pseudo-dipteros plana dönüştürülen yapının etrafı MS 2. yüzyıl ortalarında temenos duvarı ile çevrelenmiş bir de tetrapylon ilave edilmiştir. Günümüzde görülen kalıntılar ise yapının MS 6. yüzyıl evresine aittir. Bu dönemde Aphrodite Tapınağı’nda önemli değişikler olmuş; girişi batıya alınan yapının doğusuna bir apsis eklenmiş, tanrıçanın heykelinin bulunduğu kapalı alan kapatılmış, tapınağın dış sütunları kilisenin iç kısmındaki sütunlara dönüştürülmüş ve yapı yanlara doğru genişletilerek bazilika planlı bir kilise olan Aziz Michael Katedrali’ne dönüştürülmüştür. 

Dört ayak ile taşınan ve her bir cephesinde kemer bulunan Antik Roma zafer takına tetrapylon denilmektedir.

Sebasteion yapısı tanrıça Aphrodit’e, Iulius-Claudiuslar sülalesine ve kent halkına adanmış kompleks bir yapıdır. Kompleks; tören yolu, bu yolu kuzey ve güneyde sınırlayan üç katlı iki uzun portiko, batıda caddeye açılan iki katlı propylon (giriş kapısı) ve doğu da podyum üzerinde yükselen Aphrodite Tapınağı’ndan oluşur. Yapımını yerel iki ailenin üstlendiği yapının inşasına Iulius Claudiuslar dönemi imparatorlarından Tiberius döneminde (MS 14-37) başlanmış, İmparator Nero (MS 54-68) döneminde tamamlanmıştır.

Roma İmparatorluk döneminde birçok yapı ile donatılan kentin önemli yapılarından bir diğeri ise stadyumdur. Tiyatrolar gibi stadyum yapılarının da basamaklı oturma bölümü (cavea) için doğal bir yamaç veya zemin gereklidir ancak Aphrodisias’taki stadyumunun basamaklı oturma bölümü var olan toprak zeminin kısmen derinleştirilmesi kısmen de tonozlar yardımı ile inşa edilmiştir. MS 1. yüzyılda mermerden inşa edilen yapının koşu alanı 180 m uzunluğundadır. Seyirci kısmı yaklaşık 30.000 izleyici kapasitelidir. Protokol, sanatçılar, sporcular, gladyatörler ve atlı arabalar yapının doğu ve batısında konumlanan ana tünel girişlerinden; sıradan seyirciler ise güneydeki merdivenli girişten yapıya girmektedir. 

Yapıların büyük bir kısmının finansmanı İmparator Augustus’un azatlı kölesi Aphrodisiaslı C. Julius Zoilos tarafından gerçekleştirilmiştir.

Adıyaman ili, Kahta ilçesi Karadut köyü sınırları içerisinde yer alan 2150 m yüksekliğindeki Nemrut Dağı’nda bulunan Kommagene Kralı I. Antiochos Tümülüsü; “Mimarlık ve heykeltıraşlık alanında Pers, Hellenistik ve Anadolu geleneklerinin birleştirerek sergilendiği mükemmel bir örnek oluşu, kompleks tasarımı ve devasa ölçeği ile antik dünyada eşi olmayan bir proje oluşturması, o çağda eşi olmayan yüksek bir inşaat tekniği kullanılmış olması” nedenleriyle 1987 tarih/448 dosya numarasıyla UNESCO Dünya Mirası Listesine alındıktan sonra Bakanlar Kurulu kararı ile 1988 tarihinde çevresindeki Eski Kale, Yeni Kale, Karakuş Tepe ve Cendere Köprüsü ile birlikte Milli Park olarak koruma altına alınmıştır

1883 yılında Osmanlı Hükûmeti de Nemrut Dağı’ndaki anıtları incelemesi için Osman Hamdi Bey’i görevlendirir. Osman Hamdi Bey, 1883 Mayıs ayında alanda araştırma yaparak ilk arkeolojik kazı çalışmasını gerçekleştirdikten sonra İstanbul’a döner ve Osgan Efendi ile birlikte çalışmalarını yayımlar. Bu tarihten 1938 yılına kadar Nemrut Dağı’nda bir araştırma yapılmamıştır.
1938, 1947 ve 1951 yıllarında Amerikalı mimar T. Goell ve F. K. Dörner; bölgede geniş çaplı araştırmalar yapar ve önceki çalışmaları yetersiz bularak Nemrut Dağı’nda arkeolojik kazı yapılmasını gerekli görürler. 1953-1956 yılları arasında Goell
başkanlığında gerçekleştirilen kazılara Dörner de ekip üyesi olarak katılır. Goell’in çalışmaları 1973 yılına kadar devam etmiştir. 1980’li yıllarda Dörner, 1986 yılından itibaren ise S. Şahin, Nemrut Dağı’nda çalışmıştır.

Nemrut Dağı’nın da içerisinde yer aldığı Kommagene bölgesi, sayısız medeniyetlere ev sahipliği yapmış önemli bir merkezdir. Günümüzde Adıyaman, Maraş ve Gaziantep illerini kapsayan, Doğu Toroslar ile Fırat Nehri arasında kalan, Kommagene bölgesinin başkenti Suriye-Hitit krallığının merkezi Kummuh’un civarında yer alan Adıyaman’ın ilçesi Samsat’ın yerinde bulunan, yüzyıllar boyunca Doğu Anadolu’da faaliyet gösteren Asur, Babil ve Akhamenid etkisi altında kalan Samosata'dır.

Büyük İskender’in haleflerine Diadokhlar denilmekteydi.

Kommagene Krallığı en parlak dönemini, I. Antiokhos’un hüküm sürdüğü MÖ 69-MÖ 36 yılları arasında yaşar. I. Antiokhos’un, Nemrut
Dağı’nın zirvesine yaptırdığı tümülüsü, kendi dönemini ve propagandasını yaptığı en iyi yerdir. Yığma küçük taşlardan yapılan yaklaşık 50 m yüksekliğe sahip heybetli heykelleri ve yazıtları ile sıklıkla tanrıların tahtı olarak anılan tümülüs, doğu, batı ve kuzey yönde birer terasa sahiptir.

Altar, yuvarlak ya da dörtgen şekilli, üzerinde kurban kesilen ve tanrılara sunular yapılan mimari ögedir.

Orthostat, yapıların dış cephelerinin altında yer alan kabartmalı taş bloktur.