Karadeniz’den Doğu-Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz’e Antik Kentler ve Yapılar

Anadolu’da kaya mezar geleneği; Anadolu Uygarlıklarının kaya olgusuna karşı
gösterdikleri kutsallık anlayışından kaynaklanmaktadır.

Frig tanrıça kültünün kaya formatları ile bütünleştirilmesi, Frig halkının mezar yapımında kaya mezarlarını benimsemelerine neden olmuştur.

Kayanın oyulması ile şekillendirilen mezar odasının, kaya bloğundan ayrılması için arka tarafını dönen ve üst kısmını açıkta bırakan
geçitler bulunmaktadır.

Ana cepheleri düz şekillenmiş,üst kısımları yuvarlatılmıştır.

Ön cephede geriye doğru çekilmiş yüzeylerine insanların ancak
merdiven yardımıyla ulaşabilecekleri bir yükseltide kapı (pencere gibi) açılmıştır.

Bu kapıdan asıl mezar odasına ulaşılmaktadır.

Pontus Krallığının ilk beş kralını ve bu beş krala
ait oldukları kabul edilmektedir.

Üç mezarın (“A”, ”B” ve “D”) dört ya da altı İon sütununa sahip olduğu ve İon düzeni tarzında alınlık ve üst yapı şekillenmesi yapıldığı söylenmektedir.

(“C” ve “E”) sütunsuz ön cepheleri ve kemerli
alınlıkları ile diğerlerinden farklıdır.

(“C” ve “E”) sütunsuz ön cepheleri ve kemerli alınlıkları ile diğer kaya mezarlarından ayrılırlar. Kemerli mezarlar daha çok Eski Anadolu Kültürü
etkisini yansıtmaktadır.

Gaziantep ilinin Nizip ilçesinde yer alan Zeugma Antik Kenti,Fırat Nehri’nin iki kıyısında uzanır şekilde konumlandırılmıştır. Kentin Fırat’ın batı kıyısında kalan kısmına Seleukeia (Seleukeia ad Euphrates), doğu kıyısındaki kısmına Apameia ismi verilmiştir. İki kent köprü ile birbirine bağlanmaktaydı.

Kentin ihtişamı, Sasani Kralı I. Şapur’un düzenlediği
sefer sırasında ele geçirilerek tahrip edilmesinin
ardından sona ermiştir.

Doğu ve batı arasında önemli bir ticaret hattı üzerinde yer alan kent kısa süre büyümüş ve önemli bir ticaret kenti olmuştur. MÖ 1. yüzyıldan itibaren ticaret yolları üzerinde olması ve köprü ile bağlanması nedeniyle yolların kesiştiği yer, köprü ve geçit anlamına gelen “Zeugma” ismi ile anılır olmuştur.

-Kent halkının zenginliğini yansıtır. 

-Hepsi peristylli (avlulu) ev formunda yapılmıştır.

-Roma lüks hayatını yansıtan bu evlerde avlu içlerine,
porticus tabanlarına ve oda yer döşemesine halı
gibi mozaik ile döşeme yapılmıştır. 

Seleukeia Pieria kenti, krallığın başkenti Antiokheia’nın limanıdır. Ancak, konumu bakımından su kaynaklarına pek yakın değildir.Seleukeia Pieria (Samandağ) kenti doğal olarak bu dönemde önemli bir askerî merkez olmuştur. Şehrin nüfusunun ani çoğalması şehresu sağlayabilmek için “Titus Tüneli” denilen su yolu yapılmasına neden olan etkenlerden birisi
olarak kabul edilebilir.

Yazıt, nehir yatağı ve ilgili inşaat ve bakım önlemleri
ile ilgilidir. 

Kent surlarının batısında birçok kent önü villaları
olduğu gibi mozaikli bir villa en tanınmış olanıdır.
Akropolün, güneye doğru alçalan kısmında, nekropol
sahası ve kent merkezine göre, güneydoğuda
yer alan tiyatro konumlandırılmıştır.

Vitruvius, tiyatrolar bahsinde, tiyatroların güneye bakmaması gerektiğini belirtir. Bunun sebebi,güney iklimlerinde bu yönden gelen güneşin yakıcı
etkisiyle tiyatroda rahatsız edici, hatta sağlık sorunlarına yol açabilecek bir ısınma oluşmasıdır. Aspendos tiyatrosu'nun konumuuna göre  auditoriumun kuzey kanadı, yakıcı güney güneşine maruz kalmaktadır. Oysa tiyatro, yaslandığı tepenin doğu değil, kuzey yamacına yaslanmış olsaydı,
bu olumsuzluk önlenebilirdi.

Tiyatro yapısı, Roma kentlerinde alışıldığı üzere kentin merkezî bir noktasında değil, neredeyse kentin dışında ve kente sırtını dönmüş bir durumdadır.

Bu durum özellikle seyirci oturma basamaklarının bulunduğu caveanın bir yamaca yaslanması ihtiyacındandır. Kentin doğu kesimi yerleşim için
daha uygun olduğundan, kentin ana binalarının yer aldığı plato düzleminde doğu kesimden ulaşım sağanabilmekteydi. Kent planı tiyatronun yerinin
seçiminde zorunluluk yaratmış olmalıdır.

Aspendos tiyatrosu, tipik bir Roma tiyatrosudur.
Tiyatronun caveası bir yarım daire biçimindedir.
Cavea ile skene binası, birbirinden ayrı birimler
değildir. Aynı tek duvar, tiyatronun iki kısmını
birleştirir.

Oturma basamaklarının sayısı 40’tır
ve bir koridorla (diazoma) iki kısma ayrılmıştır.
Üst kısımda 19, alt kısımda 20 oturma basamağı
ile diazomada serbest duran bir koltuk dizisi vardır.
 En yukarıdaki oturma basamağının arkasında, boydan
boya uzanan kemerli bir galeri, tiyatronun üst
bitimidir. 
Aspendos tiyatrosunun en önemli bölümü sahne
binasıdır. Sahne binasının iç kısmı, sonradan
inşa edilmiş enlemesine alçak duvarlarla bölünmüştür.

Yapının tüm duvarlarının malzemesi,
akropolis yamaçlarından elde edilmiş son derece
kaba konglomeradır. Caveadaki oturma yerleri,
döşemeler, girişlerin kaplaması, diazoma duvarı
ve skene binasının dış tarafındaki kapı ve
pencere çerçeveleri kaliteli bir kireç taşındandır.
Sadece skenenin seyirciye dönük arka duvarında
mermer kullanılmıştır.

Orkestra,  Orkestranın döşemesi,
hafif bir toprak tabakası ile kaplanmıştır. Aspendos
tiyatrosunun en önemli bölümü olan sahne
binasının arka duvarı, breşten büyük kesme taşlarla
inşa edilmiştir.

Yaklaşık 1 km uzunluğundaki kuzey güney konumlu kemerli
köprünün her iki ucundaki su basınç kuleleri oluşturur.
Kuleler, bulundukları aks üzerinde kuzeyde
5, güneyde 50 derece sapma gösterirler.
Ovayı üç düz hat hâlinde geçen 5 m genişliğindeki
bir köprü konstrüksiyonu, basınç hattının alt
yapısı olarak görev yapmıştır. Bu yapının tek başına
orta bölümü 550 m uzunluğunda ve 15 m yüksekliğindedir.

Aspendos’taki bir özellik güzergahtaki iki
dönemeçte basınç hattına entegre edilmiş iki kuledir.
Bu kuleler bugün hâlâ 30 m yüksekliktedir.

Karya Krallığı, günümüzdeki Muğla ilini kapsayan bölgede özellikle MÖ 4. yüzyılda etkili olmuş bir devlettir. Kurucusu Hekatomnos’dur. Bu nedenle de krallık sülalesine Hekatomnidler denir. Hekatomnos döneminde krallığın başkenti Mylasa’dır (Milas). Başkent daha sonra oğlu Mausolos tarafından
Halikarnassos’a (Bodrum) taşınmıştır. Mausolos, dünyanın yedi harikasından biri olan Muğla ilimizin Bodrum ilçesinde bulunan ancak günümüze gelemeyen Halikarnassos Maosuleion’unu yaptıran kişidir. Bu mezara 2010 tarihinde yapılan çalışmalarla Milas Uzunyuva’da ortaya çıkartılan babası Hekatomnos’un anıt mezarının örnek teşkil ettiği kabul edilir.

Mezar odasının kayalık zemin kazılarak oluşturulmuştur.  İnce uzun bir dromosuun bulunmaktadır. Kralın lahti mezar odasının içinde yer alır.
Odanın üzerinde bindirme tekniği ile piramidal çatılı boş bir oda bulunur.

Hekatomnos’un lahdinin ön uzun yüzünde şölen sahnesinde  Kline üzerine uzanmış olan Hekatomnos etrafında aile fertleri ile kabartma olarak işlenmiştir.  Burada şölen havasında aile büyüğü ile diğer aile fertleri vedalaşmaktadır. Sol yan yüzde Hekatomnos ve oğlu Mausolos karşılıklı tahta otururlar. Önlerinde eşleri arkalarında hizmetkarları vardır. Sağ yan
yüzde oğul Mausolos kline üzerine uzanmıştır. Başını sol eline dayamıştır. Üzgün bir duruş sergiler. Yanında eşi kline üzerine oturmuştur. Eşini teselli
eder pozisyondadır. Burada oğulun babası için yas tuttuğu açıkça anlaşılmaktadır Kline etrafında yer alan hizmetliler de yasa eşlik etmektedir.