İstanbul’un Tarihi Alanları, Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri, Silvan Malabadi Köprüsü

İstanbul’un, bilinen en eski yerleşim nüvesini Yunanistan’ın Megara kentinden gelenlerin MÖ 7. yüzyılda kurdukları Bizantion oluşturur. Tarihî yarımadanın doğu ucunda eski bir Trak yerleşiminin üzerine kurulan Bizantion, Roma
İmparatoru Constantinus tarafından 324’te imparatorluğunun doğu eyaletlerinin başkenti olarak seçilmiş, 325 tarihinden itibaren de imar edilerek
330 tarihinde resmî bir törenle Nova Roma (Yeni Roma) olarak imparatorluğun ikinci resmî başkenti ilan edilmiştir.

Topkapı Sarayı’nın ve antik Bizantion’un bulunduğu Sur-u Sultani bölgesiyle Sultanahmet Meydanı ve çevresini içeren Sultanahmet Koruma Alanı, kuzeyden Haliç, doğudan İstanbul Boğazı, güneyden Marmara Denizi ile çevrelenmekte, Sirkeci’nin doğusundan Marmara kıyılarına uzanan
hattın doğusunda yer almaktadır.

MÖ 695’te kurulan Bizantion’un, yazılı kaynaklardan deniz ve kara yönünden surla çevrelendiği, Haliç kıyısında üç limanı, limanlarayakın konumda bir agorası ile kışlasının (strategion) olduğu, çok sayıda tapınağı, akropolisin
eteklerinde hamamlarının bulunduğu, İmparator Hadrianus’un (117-138) Bizantion hamamları için kente su getirdiği, Akhilleus Hamamı ile yakınındaki gymnasionun kışlaya yakın olduğu, Boğaz’a hakim konumda bir stadion ile tiyatroya sahip olduğu ve kara surunun batı kapısı önünde pazar yerinin bulunduğu öğrenilmektedir.Ayrıca, Bizantion’un batısında ve kara surunun dışında yedinci tepeye inşa edilmiş bir Zeus Tapınağı, Haliç kıyısı boyunca uzanan mezarlık alanları ve Haliç kıyısında Blakhernai yerleşimi bulunmaktaydı.

Roma İmparatoru Septimius Severus (193-211), üç yıllık bir uğraştan sonra 196’da Bizantion’u alarak surlarıyla birlikte yıktırmış ve daha sonra
akropolis çevresine 8. yüzyıla kadar ayakta kalan bir amfitiyatro (kynegion), Haliç’e bakan yeni bir tiyatro, Roma’daki Maximus Circus örneğinde bir
hipodrom, hipodromun yanına Trakların atlı tanrısı tapınaklarını inşa ettirerek
kenti batıya doğru genişletmiş ve batısından yenibir kara suru ile çevreletmiştir. 
Roma imparatoru Constantinus, hipodrom ile Zeuksippos Hamamı’nı tamamlatmış, Aya İrini Kilisesi’nin yakınına birinci tepeye Büyük
Kilise’nin (Mega Ekklesia) inşasını başlatmıştır. 

I. Justinianus devrinde çıkan 532 Nika ayaklanması sırasında Zeuxippos
Hamamı, Aya İrini ve Ayasofya Kiliseleri yıkılmıştır. İmparator, Ayasofya’yı 532-537 arasında Aydınlı (Tralles) mimar Anthemios ile Miletli Isidora’ya mevcut yerinde yeniden inşa ettirmiştir. Kilisenin üç yönden sütunlu galerilerle çevrelenenortadaki ana mekanı, doğu ve batı yönlerden yarım
kubbelerle desteklenen, çapı 30 metreyi geçen pandantif geçişli basık bir kubbeyle örtülmüştür. Yepyeni bir strüktüre ve değişik bir plana sahip
olan bu yapının zengin mozaikleri de I. Justinianus tarafından yaptırılmıştır. Ayasofya’nın kubbesi 557 depreminde büyük hasar alarak 558’de çökünce I. Justinianus, Miletli İsidora’nın yeğenine yapıyı daha yükseltilmiş
yeni bir kubbeyle örtülmüş olarak restore ettirmiş ve 563’te açmıştır.

Fatih Sultan Mehmed (1451-1481), İstanbul’u fethettikten (1453) sonra Ayasofya’yı camiye çevirtmiştir. II. Selim (1566-74), Ayasofya’yı kapsamlı bir
biçimde onartarak yapıya bir hazire ekletmiş, vefatettiğinde Mimar Sinan’ın Ayasofya haziresinde inşa ettiği  türbeye defnedilmiştir.Sultan I. Ahmet (1603-17), baş mimar Sedefkâr Mehmed Ağa’ya Sultanahmet Meydanı’nın hemen doğusuna Ayasofya yakınına kapsamlı bir külliye yaptırmıştır.

Süleymaniye semti adını, Kanuni Sultan Süleyman’ın İstanbul’un üçüncü tepesinin Haliç’e hakim kuzey yamacına Mimar Sinan’a inşa ettirdiği kent siluetinin en belirgin ögesini oluşturan Süleymaniye Camii ve Külliyesi’nden alır.

Süleymaniye’de Bizans döneminden günümüze ulaşan çok sayıda sarnıç ve mahzen bulunmaktadır. Bizans İmparatoru Valens’in (364-378) yaptırdığı
Valens ya da Bozdoğan Kemeri olarak adlandırılan su kemerinin bir bölümü Atatürk Caddesi’nde Saraçhanebaşı’nda bulunmaktadır. Ortalama 28m
yükseklikte Bozdoğan Kemeri ile taşınan su, Bizans döneminde Forum Tauri’de (Beyazıt’ta) bulunan bir baş havuz ve çeşmeye akıtılmaktaydı. I.
Theodosius (379-395), Bozdoğan Kemeri’ni kent dışında kurulan su tesislerine bağlatarak Sirkeci bölgesindeki Akhilleus Hamamı, Yerebatan ve Binbirdirek Sarnıçlarına su verilmesini sağlamıştır.

Ayios Teodoros (Hagios Theodoros) Kilisesi, Latin işgali sona erince büyük ölçüde onarılmış ve batısına bir dış narteks eklenmiştir. Ayın Biri Kilisesi olarak adlandırılan kilisenin 1921’de inşa edilen Meryem AnaKilisesi olduğu düşünülmektedir.

Fatih Sultan Mehmed, Bozdoğan Kemeri’nin su şebekesini onartmış ve yeni kurulan su şebekesine dâhil etmiştir. II. Bayezid döneminde (1481-
1512) su kemerinin üstüne yeni bir su yolu yapılmıştır. Kemerin, Şehzadebaşı yakınındaki kısmının 1509 depreminde yıkıldığı sanılmaktadır. Kemer,
Kanuni Sultan Süleyman döneminde (1520-66) Mimar Sinan tarafından onarılmış ve yeni kurulan Süleymaniye su şebekelerine bağlanmıştır. Fatih’in
1453’te Kalenderi dervişlerine zaviye olarak tahsis ettiği Komnenoslar dönemi manastırı, daha sonra İstanbul’un ilk mevlevihanesi olarak hizmet vermiştir.
1718, 1720, 1727 tarihlerinde çıkan yangınlarından büyük zarar gören kilise yapısı, Darüssaade Ağası Maktul Beşir Ağa tarafından 1740’lı yıllarda
bir minare eklenmek suretiyle camiye çevrilmiştirç

Şeyhülislam Ahmed (Molla Gürani), fetihten (1453) sonra Ayios Teodoros (Hagios Theodoros) Kilisesi’ni, bir minare ekleterek mescide çevirtmiştir.

II. Bayezid (1481-1512), bu alana 1481-1490 tarihleri arasında medrese, derviş hücreleri, imaret ve kütüphane yaptırarak bir külliye kurdurmuştur.

Kanuni Sultan Süleyman, Süleymaniye semtinde Mimar Sinan’a iki külliye inşa ettirmiştir.Şehzade
Mehmed Külliyesi (1548),Süleymaniye Külliyesi (1550-1559)Süleymaniye
Camii’nde Ayasofya Camii’nin planını kullanan Mimar Sinan, işlevselliğe önem vererek strüktürel çözümler getirmek suretiyle aydınlık bir mekan yaratmıştır.

SüleymaniyeCamii’nde Ayasofya Camii’nin planını kullanan Mimar Sinan, işlevselliğe önem vererek strüktürel çözümler getirmek suretiyle aydınlık bir
mekan yaratmıştır.

63x68 m ölçülerinde kareye çok yakın dikdörtgen tabanlı mekanının merkezî
birimi, kasnağında 32 penceresi bulunan pandantif geçişli büyük bir kubbeyle örtülmüş ve bu kubbe giriş ve kıble yönündeki birer yarım kubbeyle desteklenmiştir.

Mimar Sinan’ın cami içinde girişin üzerine yaptığı mekanın kirli havasını dışarı
veren, tavanında toplanan islerden kaliteli mürekkeplerinin yapıldığı oda, Türk mimarisine getirdiği bir başka yeniliktir.

Süleymaniye sakinleri, 19. yüzyıldan itibaren başka mahallere taşınınca semtin sosyal ve fiziki yapısında gerilemeler olmuştur. 1950’li yıllarda Ragıp Gümüşpala Caddesi yapılırken bazı ev ve yapılar yıkılmış, dar sokaklar yok edilmiş, 1950-1975 arasında öteden beri yangınlardan büyük zarar gören Osmanlı ahşap evlerinin pek azı hariç tamamı yıkılmış, ev ve bahçelerin yerlerine apartmanlar ve iş hanları inşa edilmiştir.

İstanbul’un Fatih ilçesinde, dördüncü tepe veHaliç’e inen oldukça dik bir yamaçta yer alan ZeyrekKoruma Alanı, batıda Eski İmaret’e, kuzeyde
Hayda r Külliyesi’ne, güneyde Çinili Hamam’a doğuda Zeyrek Kilise Camii’ne ve Atatürk Bulvarı’na kadar uzanır.

Latin işgali (1204-1261) sırasında yağmalanan Pantokrator Manastırı’na Katolik rahipleri el koymuşlardır.üç kilise yapısı dışında, manastırdan günümüze gelebilen herhangi bir iz yoktur. Manastır kiliseleri fetihten sonra camiye dönüştürülmüş ve Zeyrek Kilise Camii olarak adlandırılmıştır.

Zeyrek Kilise Camii, 18.yüzyılın ikinci yarısında hünkar mahfili ve mihrap yapılarak büyük ölçüde onarılmıştır. Caminin ortasındaki kilise
yapısına 1953’te Kariye Camii’nin minberi yerleştirilmiştir. 1950-70 arasında giriş cephesi restore edilen, 1966’da kuzey yapısının batı cephesi onarılan,
20. yüzyıl sonunda minaresi yenilenen yapı, 1997-2005 arasında büyük çapta onarım görmüştür.

-Orta sınıf halkın oturduğu İstanbul’un eski evlerinin bulunduğu semt,
-Günümüze kadar geleneksel ahşap mimari karakterini
korumuştur.

-Semtin teraslanmış araziler üzerine kurulan, arka taraflarında küçük bahçeleri bulunan,cumbalı yaşama birimleri sokağa bakan iki-üç
katlı sıra ahşap evlerinin çoğunluğu 1800-1840 arasında
inşa edilmiştir.

-Geniş saçakları, konsollar ile taşınan çıkmaları, ahşap cephe kaplamaları bulunan bu evler, değişen toplumsal yapının tanıkları olarak
son devir Osmanlı kent dokusu hakkında önemli bilgi sunarlar.

1960-75 arasında eski ahşap evlerinin önemli bir kısmı yıkılarak yerlerine dört, beş ve altı katlı apartmanlar yapılan Zeyrek, 1975’te koruma altına alınmış, 1980’den itibaren de semtte yapılaşma yasaklanmıştır.

Kara Surları Koruma Alanı, kuzeyde Haliç’ten Ayvansaray bölgesi ve Tekfur Sarayı’ndan başlayarak Edirnekapı, Yenikapı, Silivrikapı, Yedikule ve
Atınkapı üzerinden Marmara Denizine kadar uzanan hat üzerinde bulunan kara suru ile bu surun içinde ve dışında kalan yakın çevresini içermektedir.

II. Thedosius’un (408-450) inşa ettirdiği kara surları, önemli yenileme ve ilavelerle günümüze ulaşmıştır. 96. burçtan itibaren Haliç’e doğru üç
burçla bütünleştirilen sur duvarı 99. burçta sonlandırılmıştır.

Kara Surları Koruma Alanı’nın kapsadığı alana Türk döneminde birçok yapı inşa edilmiştir. 

Osmanlı döneminde kara surlarının kapılarının yakınlarında oluşan mezarlıklara defnedilmiş tarihi kişilerle yatırların İstanbul’u koruduklarına inanılmış, kapıların yakınlarına birçok külliye, namazgah, çeşme, sebil ve konaklama hizmeti de veren kahvehaneler inşa edilmiştir.

Fatih Sultan Mehmet tarafından bu alanda Yedikule Hisarı, İvaz Efendi Külliyesi, Edirnekapı Mihrimah Sultan Külliyesi, Topkapı Kara Ahmed Paşa Külliyesi ve Yenikapı Mevlevihanesi yaptırılmıştır.

Osmanlıların savaş hâlinde olduğu devletlerin elçilerinin hapsedildiği bir zindan olarak kullanılan Yedikule Hisarı’na hapsedilen yabancı uyruklu tutuklular, hisar içindeki evlerde kalabilmekte, ibadet için dışarıdan
rahip getirebilmekte ve varlığından bahsedilen ancak günümüze gelmemiş küçük bir şapelde ayin yapabilmekteydiler

1526’da Kanuni Sultan Süleyman iç kalenin batısından sınırlandırarak şehir alanından ayıran surunu inşa ettirmiş ve 1543 tarihinde inşa ettirdiği bir su kemeriyle 14 km uzaklıktaki Hamravat’tan şehre su getirmiştir.

Evliya Çelebi seyahatnamesinden, Dicle’nin suladığı bu topraklarda bostan ve reyhan/fesleğen bahçelerinin bulunduğu, halkın rağbet ettiği bu bahçelerin
pak amber renkli toprağının hoş ve güzel olmakla birlikte taşlık olduğu, benzersiz özellikte sulu ve leziz çay kavununun bu bahçelerde yetiştirildiği,
Diyarbakırlıların eğlence, gezinti, yaşamyeri olan bu mesire alanında sazlı sözlü eğlencelerle senenin 5-6 ayını geçirdikleri, Diyarbakır’ın Dicle kıyısında ayrıca bir kelek iskelesinin bulunduğu, ırmak üzerinde yan yana dizilen koyun ve sığır derilerinden yapılan keleklerle köprü kurulduğu ve keleklerle Hasankeyf, Cizre, Musul, Bağdatüzerinden Basra’ya tek taraflı olarak taşımacılık ve yolculuk yap ıldığı öğrenilmektedir.

Diyarbakır’a bağlı Silvan ilçe merkezine 20 km
uzaklıkta yer alır. 

Açık renkli kalker taşlarla inşa edilmiştir.  köprünün ortadaki büyük sivri kemerinin üzengi taşından kilit taşına kadar yüksekliği 21.34 m, açıklığı 40.86 m’dir. Köprünün duvar kalınlığı 7 m, toplam uzunluğu 220 metredir. 

 Köprünün ortadaki kesimine batısından geniş açıyla eklemlenen ve bu yöndeki yola kavuşan duvarın doğu ucuna yan yana iki sivri kemer, yola kavuştuğu kesimine ayrıca küçük bir sivri kemer açılmıştır. Toplamda dördü küçük, ortadaki büyük olmak üzere beş kemeri bulunmaktadır.

Köprünün  büyük kemerinin doğu ayağı, çayın doğu kıyısındaki sağlam kaya
kütlesi içine gömüldüğünden kuzey ve güney yönlerden ayrıca desteklenmemiş, daha zayıf kaya parçasına oturtulan batı ayağı kuzey ve güney yönlerden devasa payandalarla takviye edilmiştir.

Köprünün kuzey cephesinde ortadaki büyük sivri kemerin batı ayağına üçgen prizma gövdeli piramidal külahlı, yanındaki basık küçük basık kemerin ayağına altıgen prizma biçimli prizmatik külahlı birer selyaran yapılmıştır. 

Malabadi Köprüsü, Türk mimarisinin helalı tek, içinde oda bulunan en erken tarihli köprüsüdür.

Malabadi Köprüsü’nün biçimsel olarak en yakın benzeri 1566 tarihinde Mimar Sinan’ın öğrencisi Mimar Hayreddin tarafından Bosna Hersek’te Neretva
Irmağı üzerine inşa edilen daha küçük açıklıklı
(28,59 m) Mostar Köprüsü’dür.

Artukluların bu tarzda yapmış olduğu  Hasankeyf (1116), Cizre (1164) ve Çermik-Haburman (1179) Köprüsü'nden Hasankeyf ve Cizre Köprüleri yıkılmış, sadece ayak kısımlarından kalıntılar günümüze gelebilmiştir.