Unesco Dünya Mirasında Türkiye III

MÖ 9. yüzyıldan başlayarak bölgedeki hakimiyet alanlarını genişleten Urartular tarafından MÖ 8. tarihinde Harput Kalesi inşa edilmiştir.

Diyarbakır kuşatmasına katılan Büyük Selçuklu komutanlardan Çubuk Bey, 1085’de fethettiği Harput’u başkent yaparak
Çubukoğulları Beyliği’ni (1085-1113) kurmuştur. Çubukoğulları devrinde Harput’ta imar faaliyetleri artmış, kent bir Türk kenti niteliği kazanmıştır.

1516’da Osmanlı egemenliğine girmiştir. Osmanlı döneminde haberleşme üssü olarak kullanılan Harput önemli bir menzil olmuştur. Osmanlı devlet görevlileri Diyarbakır, Van, Bağdat, Musul ve Basra’ya doğru gidişlerde Harput menzilhanesini kullanmışlardır. Arşiv kayıtlarından da takip edildiği gibi, Harput menzilhanesi Sultan IV. Murad’ın Bağdat’a düzenlediği sefer öncesi ve sonrasında ordunun ihtiyaçlarını karşılamada önemli rol oynamıştır.

Osmanlı yol şebekesinin ve devletinin resmi
haberleşme örgütünün temel ögelerinden
olan menzilhaneler, yollar üzerinde yaklaşık
50 fersah arayla kurulan, ulakların yorulan
hayvanlarını değiştirip konakladıkları yapılardır.

İç kalenin doğu yamacında, surların altında kaya kütleleri arasındadır. MS 179 yıllarında inşa edildiği sanılan Harput’un
en eski kilisesi olan yapı, Kızıl Kilise, Süryani Kilisesi ve Yakubi Kilisesi adlarıyla da tanınır. Hristiyanlık öncesi pagan inancın hakim olduğu dönemde putların saklanması için inşa edilmiş basit bir
mekânken Yakubi Hristiyanlar tarafından kiliseye
çevrilmiştir. Meryem Ana Kilisesini 1600’li yıllarda gören
Polonyalı seyyah Simeon Harput Kalesi’nden
daha eski bir yapı olduğunu belirtmiştir. Kiliseye yoldan merdivenlerle inilerek ulaşılmakta ve kuzey cephesinin ortasında bulunan bir kapıyla girilmektedir. Batısından tümüyle kayaya dayandırılarak inşa edilmiştir. Doğusundan yarım yuvarlak tabanlı yarım kubbe örtülü bir apsis ve iki yanındaki odayla nihayetlenen tek nefli kilisenin, apsisinin güney yanındaki odasının güneyine daha sonra bir oda daha yapılmıştır. Tüm mekânları beşik tonozla örtülen kilisenin paye ve duvarları taş, kemer ve tonozları tuğla malzemeyle inşa edilmiştir. Kilisenin giriş aksının biraz doğusuna kaymış olarak güney duvarının önünde yekpare taştan Süryanice kitabeli kapağı bulunan bir lahit yer almaktadır. Giriş kapısındaki onarım kitabesine göre, 1135 tarihinde Artuklu Sultanı
Fahreddin Karaarslan (öl.1167) döneminde onarım gören kilise ayrıca, 1179, 1262, 1856 ve 1865 tarihlerinde de onarılmıştır.

Artuklu döneminin öne çıkan yapılardan Ahi
Musa Mescit ve Türbesi, Alaca Mescit, Esediye
Cami, Mansur Baba Türbesi, Zahiri Baba Türbesi
iç kalenin kuzeyine; Harput Ulu Camii iç kalenin
kuzeybatısına; Alaca Mescit iç kalenin batısına inşa
edilmiştir. Artuklu eserleri arasında Esediye ve Zahiriye Medreseleri ile Dere Hamamı da bulunmaktadır. Moğol baskısı altında inşa edilen Arap Baba
Mescit ve Türbesi (1279-80); dikdörtgen tabanlı
bir mescit ile mescide bitişik basık kubbe örtülü
sekizgen tabanlı türbeden oluşan Fatih ya da Fetih
Ahmet Baba Mescit ve Türbesi (1313) günümüze
ulaşabilen eserlerdir

Harput Ulu Camii: İç kalenin kuzeybatısındaki düzlükte kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen tabanlı bir alana oturmaktadır. Harput’un en eski camisidir. Duvarları kaba yonu ve moloz taş; payeleri kesme taş; kemer ve tonozları tuğla örgülüdür. Açık avlulu cami, avlusunu kuzeyden çevreleyen iki kemerin oturduğu ortak payenin üst kısmında, kemerler arasındaki duvarda yer alan vergi kitabesine göre Artuklu hükümdarı Fahreddin Kara Arslan (öl.1167) tarafından 1156-57 tarihinde inşa ettirilmiştir.

El-Cezîre olarak bilinen bölgenin önemli yerleşimlerinden biridir. El-Cezîre Dicle’nin doğusunda kalan Silvan (Meyyâfârikīn), Erzen, Siirt, Zap havzası ve Fırat’ın batısındaki Adıyaman bölgesini de içine alan Anadolu-Irak-Suriye bölgelerini birbirine bağlaması nedeniyle tarihi ve stratejik öneme sahip bölgeye verilen isimdir.

Mardin isminin kökeni ile ilgili birçok efsane bulunmaktadır. Romalı asker Ammianus Marcellinus, 4.yüzyılda kaleme aldığı anılarında Mardin Kalesi’nden Maride Kalesi adıyla bahseden ilk kişidir. Mardin isminin Süryanice kale anlamına gelen merdo ve kaleler anlamına gelen merdin sözcüğünden türetildiği genel kabul
görmektedir. 

Tarihi süreç içinde Mardin, çok sayıda uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Su-bari, Sümer, Akad, Asur,
Hitit, Mitannî, Pers, Roma, Sasanî, Bizans, Emevi, Mervanî, Selçuklu, Artuklu, Karakoyunlu, Akkoyunlu,
Safevî ve Osmanlı dönemlerinin hepsi Mardin’e izlerini bırakmışlardır.

Mardin, biri kale diğeri kalenin eteklerinde gelişen
şehir olmak üzere temel olarak iki bölümden oluşur.
İlk yerleşim yeri Mardin Kalesi’dir. Kalenin kesin inşa
tarihi bilinmediği gibi özgün planı da bilinmez. Kale
yerleşimi, genişliği doğu-batı yönünde 800 m, kuzeygüney yönde 30-150 m arasında değişen bir düzlüğe kurulmuştur. Kale, zamanla eteklerine doğru gelişen şehre
hakim konumdadır.

Mardin başta olmak üzere birçok Güneydoğu Anadolu şehrinde,
evlerin sokak üstlerine taşan odalarına abbara denilmektedir. Sokaktan geçenleri, yazın sıcaktan kışın soğuktan koruyan birer sığınak gibi işlev gören abbaralar ev sahiplerine, altlarındaki sokak
kamuya aittir.

Kültürel peyzaj, kültürel ve doğal kaynakları, yaban hayatını,
evcil hayvanları içeren, tarihi bir olay ve bir etkinlikle birlikte
olan ya da çeşitli kültürel ve estetik değerler sergileyen coğrafi
alanlardır.

Keldani/Surp Kevork Ermeni Katolik Kilisesi: Kent merkezinde Ulucami mahallesinde yer alır. Keldani Katolik cemaatine ait olan yapı, Kırmızı Kilise olarak da bilinir. 397-430 yılları arasında inşa edilen kubbeli kilisenin içinde iki metropolit mezarı bulunmaktadır.

Cumhuriyet Meydanı’nda yer alır. Mardin merkezde bulunan en büyük kilisedir. Süryani Katolik cemaatine ait olan yapının temelini 1860 tarihinde Patrik Antuan Simheri, Sultan
Abdülmecit zamanında aldığı ferman ve Roma dönüşünde Vatikan’dan aldığı yardımlarla atmıştır. 1890’da
tamamlanan yapı, 1895’de İgnatios Behnam Benni tarafından inşa edilmiştir. 1988 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredildikten sonra restore edilen yapı, 1995 yılından itibaren müze olarak hizmet vermektedir.

Kasımiye Medresesi: Mardin’in güney batısında Bab-ı Zeytun olarak bilinen bölgenin dışında, oldukça eğimli bir arazi üzerinde yer alır. Kitabesi olmadığından inşa tarihi tartışmalıdır. Yapının inşasına Artukluların son zamanlarında başlandığı, Akkoyunlular tarafından tamamlandığı genel kabul görmektedir.

Mersin-Antalya kıyı şeridinde yer alan önemli kalelerden biridir. Torosların eteğindeki Anamur’un 6 km güneydoğusunda, Anamur Burnu kıyısında bulunan kalenin 3. yüzyılda Antik Roma döneminde inşa edildiği düşünülmektedir.

Bizans döneminde önemli bir askeri üs konumunda bulunan kale, 8. yüzyıldan sonra Arap-İslam orduları ile Bizans orduları arasında sürekli olarak el değiştirmiş, Selçuklu Sultan I.Alâeddin Keykubad döneminde 1225 tarihinde Türkiye Selçuklularının hakimiyetine geçmiştir.

Mamure Kalesi 23,500 m²’lik bir alanı kaplamaktadır. Kale sur duvarlarıyla birbirinden ayrılan üç avluya sahiptir. Böylelikle, üç ayrı kalenin birleştirilmesiyle oluşmuş gibi duran kalenin olası
bir işgalde tüm kontrolünün düşmanın eline geçmesine engel olacak etkili bir önlem alınmıştır.

Kalenin su ihtiyacı kuzey doğusunda bulunan
burcun yanındaki hendek üzerinden iki gözlü su kemeri ile sağlanmıştır. Kuşatma zamanlarında su ihtiyacı kale içindeki sarnıçlarla giderilmiştir. Kale hamamına, kalenin dışında kuzeyde, hendekten sonraki alanda yer verilmek suretiyle güvenlik tedbirleri ihlal edilmeden kale yakınındaki yerleşimde yaşayanlarla
ziyaretçilerin temizlik ihtiyacı karşılanmıştır.