Unesco Dünya Mirasında Türkiye IV

• İnsanın yaratıcı dehasının bir başyapıtını temsil etmesi.
• Bir zaman zarfı içinde veya dünyanın bir kültürel alanında, mimarlık veya teknoloji, anıtsal sanatlar, şehir planlama veya peyzaj tasarımı alanlarındaki gelişmeler ile ilgili insani değerler arasında önemli bir alışverişi sergilemeli. Yaşayan veya ortadan yok olmuş bir kültürel geleneğe veya bir uygarlığa yönelik ünik veya en azından istisnai bir tanıklık üstlenmeli.
• İnsanlık tarihinde önemli bir aşamayı veya aşamaları gösteren bir yapı tipinin, mimari veya teknolojik bütünün veya peyzajın istisnai bir örneği olmalı. 
• İstisnai evrensel öneme sahip olaylar veya yaşayan gelenekler ile, fikirler ile, veya inançlar ile, sanatsal ve edebi eserler ile doğrudan veya somut bir biçimde ilgili olmalı.

Konya yerleşim tarihi ilk çağlara kadar uzanmaktadır. Sırasıyla Hitit, Frig, Lidya, Pers ve Romalıların egemenliğine giren şehir, Roma İmparatorluğu’nun 379 tarihinde ikiye ayrılmasından sonra Doğu Roma/Bizans İmparatorluğu’na dahil olmuştur.

Sultan I. Kılıç Arslan, Malatya kuşatmasıyla meşgulken I. Haçlı Seferi’ne  katılan Haçlı kuvvetleri 1097’de İznik’i fethederek, Bizans’a teslim ettiler. Malatya kuşatmasını kaldırarak İznik önlerine gelen I. Kılıç Arslan İznik’i kurtarmayı başaramadı. Danişmendli Gümüştekin Ahmed Gazi ve Kayseri Emiri Hasan’ın komutalarındaki kuvvetlerle I. Kılıç Arslan komutasındaki Selçuklu ordusu Temmuz 1097’de Eskişehir Ovası’nda Haçlılarla tutuştukları savaşta yenişemediler. İki tarafın da ağır kayıplar verdiği bu şiddetli savaş sonunda Selçuklular, 1097’de Konya’yı başkent yaparak Orta Anadolu’ya çekildiler.

Türkiye Selçukluları döneminde eğitim, aile, mescit ve camilerin yanında bir kurum olarak medreselerde gerçekleştirilmiştir. Konya’daki eğitim kurumlarının varlığından ilk defa 12. yüzyılda söz etmek mümkündür. Temel eğitimin verildiği mektepler ve ihtisas eğitiminin yapıldığı medreseler olarak iki grupta toplanabilen bu yapılardan mektepler daha küçük yaşta çocukların eğitim alabilmeleri için bazen bir külliye bünyelerine bazen de mahalle mescitlerinin yanlarına inşa edilmişlerdir. Medreseler ise ihtisas konularına göre dar’ül- hadis, dar’ül-fukaha, dar’ül-huffaz ve tıp medreseleri gibi adlarla adlandırılmışlardır. Tıp
eğitimi veren medreselerin bazıları şifahanelerle birlikte inşa edilmişlerdir. 

Ticaret yollarının ve kervanların güvenliğini sağlamak amacıyla Konya
çevresinde pek çok han inşa edilmiştir. Ankara yolu üzerindeki Horozlu Hanı, Akşehir yolu üzerinde Dokuzun Hanı, Akşehir yolu üzerindeki Argıt Hanı, Aksaray yolu üzerindeki Zazadin Hanı, aynı güzergâhtaki Akbaş Hanı bu dönemde inşa edilen önemli han yapılarıdır.

Malazgirt Savaşı’nın (1071) ardından Anadolu’nun fethi için görevlendirilen Büyük Selçuklu komutanlarından Danişmend Gazi, Niksar’ı alarak kurduğu Danişmendli Beyliği’nin başkenti yapmıştır. Bizans
ordusu Niksar’ı tekrar ele geçirmek için ara ara saldırılarda bulunmuşsa da başarılı olamamıştır.

1175 yılına kadar Danişmendli egemenliği altında kalan Niksar, bu tarihten sonra Türkiye Selçuklularının eline geçmiştir. 1277 yılından sonra, İlhanlı-Moğol baskısına maruz kalan şehrin tüm gelirlerine İrencin Noyan el koymuştur. Anadolu’daki İlhanlı/Moğol baskısı bittikten kısa bir süre sonra Niksar, Taceddinoğullarının, daha sonra da Eretnaoğulları ile Osmanlıların egemenliği altına girmiştir.

Niksar’daki Danişmendli camileri çoğunlukla kale eteklerinde şehrin güneydoğu yönünde yer almaktadır. Bu yapıların çoğunluğu, özgünlüğünü yitirmiştir. Danişmendli dönemi cami ve mescitlerinde ahşap malzeme ağırlıklı olmak üzere kesme ve moloz taş malzeme kullanılmış, ahşap tavanlı ve avlulu olan bu yapıların bazılarının minareleri de ahşap malzemeden inşa edilmiştir.

Nizamettin Yağıbasan tarafından 12. yüzyılın ortalarında Niksar ve Tokat’ta
inşa ettirilen Yağıbasan Medreseleri, Anadolu’nun en erken tarihli, kapalı avlulu medrese yapılarıdır. Yağıbasan Medreseleri mimari kuruluşlarıyla 13. yüzyılda inşa edilen aydınlık fenerli kubbelerle örtülü kapalı avlulu medreselere öncülük etmişlerdir. Harabeye dönüşen Tokat ve Niksar Yağıbasan Medreseleri, 20. yüzyılda restore edilerek ayağa kaldırılmıştır. Medreselerin odağını teşkil eden kare tabanlı büyük avluları, tromplarla geçilen ortaları açık birer kubbeyle örtülerek kapatılmıştır. Kapalı avlularını öğrenci hücreleri ve dershaneler çevrelemektedir. Tokat Yağıbasan Medresesi giriş eyvanı ile birlikte üç, Niksar Yağıbasan Medresesi iki eyvanlıdır.

MÖ 3. binden başlayarak Hititlerin yerleştiği bölge, MÖ 710-620 arasında Asur hakimiyetine girmiştir. Daha sonra Medlerin, MÖ 550’de Perslerin hakimiyetine giren kent, MÖ 334’de Büyük İskender’in egemenliğine girmiş, MÖ 332-
MS 17 tarihleri arasında Kapadokya Krallığı’nın, (MÖ 281-MS 62) arasında Pers hanedanından Mithridates’in kurduğu Pontus Krallığı’nın, 62- 395 arasında Roma İmparatorluğu’nun, 395’den sonra da Doğu Roma/Bizans egemenliğine girmiştir. 8. yüzyıldan itibaren Bizans ile Emeviler arasında sürekli el değiştiren Niğde bölgesi, Abbâsî Halifesi Hârûnürreşîd (öl.809) döneminden itibaren 806-965 yılları arasında Abbasilerin hâkimiyetine girmiş, 965 tarihinde Bizans İmparatoru II. Nikephoros tarafından yeniden Bizans topraklarına katılmıştır. Niğde, 1071’den sonra Türkiye Selçuklularının kurucusu Sultanı I.Rükneddin Süleyman Şah (öl. 1086) zamanında Selçuklu Türklerinin egemenliğine girmiş, Selçukluların tamamen yıkılarak tarih sahnesinden çekildikleri 1318 tarihinden kısa süre önce İlhanlı-Moğol egemenliğine geçmiştir. 1327 tarihinde İlhanlıların Anadolu genel valiliğine vekaleten atanan Uygur Türkü Alaeddin Eretna Bey, İlhanlıların yıkılmasıyla birlikte 1335 tarihinde Niğde’de Eretnaoğulları Beyliği’ni kurmuştur. Karamanoğullarının 1366-67 tarihinde ele geçirdikleri Niğde, Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid’in 1397-98 tarihinde Karamanoğullarına son vermesiyle Osmanlı topraklarına katılmıştır. 

Bu yapıları Niğde İç Kalesi, Selçuklu döneminden Alâeddin Camii ve Hatıroğlu Çeşmesi, Osmanlı döneminden yapılarından Rahmaniye Camii ve Saat Kulesi
ile Alâeddin Tepesi eteklerinde yer alan Eretnaoğulları döneminden Sungur Bey Camii, Osmanlı döneminden Sokullu Mehmet Paşa Bedesteni, Nalbantlar Çeşmesi, Ermeni Kilisesi ve Rum Kilisesi, Kıble Mescidi ve Çeşmesi, Eskiciler Mescidi, Dumlupınar İlköğretim okulu, Kığılı Camii, Çarşı Hamamı oluşturmaktadır.

İsmini bulunduğu Alâeddin Tepesi’nden alan cami, doğu cephesinde
bulunan taç kapısındaki inşa kitabesine göre, 1223 yılında Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad döneminde, Niğde Valisi Beşare Bey tarafından yaptırılmıştır.

Osmanlı döneminde, 1747 yılında Abdurrrahman Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. Abdurrahman Paşa Mescidi olarak da tanınan Rahmaniye Camii, Vakıflar Genel Müdürlüğü tescil fişlerine Fatih Camii adıyla kaydedilmiştir. Yapılan araştırmalarla Rahmaniye Camii’nin yıkılan bir mescit yapısının yerinde inşa edildiği tespit edilmiştir. Üç gözlü son cemaat yerli, tek şerefeli minarelidir. Doğu yandan kapalı, batı yandan açık olan son cemaat yerinin doğu duvarı, eski mescitten kalan minare kaidesinin doğu cephesine yaklaştırılarak inşa edildiğinden minare kaidesinin büyük bölümü son cemaat yeri içinde kalmıştır. Kare tabanlı düz ahşap tavanla örtülü harime, son cemaat yerinden geçilerek kuzey cephe eksenine açılmış basık kemerli bir kapıyla girilmektedir. Güney
duvar ekseninde üçgen alınlıklı alçı mihrap; kuzey ve güney duvarlarında mihrap aksının iki yanında birer, doğu ve batı duvarlarında karşılıklı yerleştirilmiş üçer basık kemerli pencere bulunmaktadır. Yapı, kesme taş malzemeyle inşa edilmiştir.

Antalya Ovası’nı Pamphylia, bugünkü Çukurova bölgesini ve Toros Dağlarının güney yamaçları dahil Mersin’den Alanya’ya kadar uzanan kıyıları Kilikia olarak adlandıran Helenler, Çukurova bölgesine düzlük/ovalık anlamında Kilikia Pedias, Tarsus-Alanya arasındaki bölgeye taşlık/dağlık anlamında Kilikia Trakheia ismini vermişlerdir.

Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad 1221’de Bizans tekfuru Kir Fard’ın elinde bulunan Alanya Kalesi’ni alarak o dönemde Kolonoros adıyla anılan şehri yeniden imar ederek devletin kışlık merkezi haline getirmiştir. Sultan, yeni surlar inşa ettirerek şehri büyütmüş, eski surlarını yeniletmiş ve Akdeniz kıyısına Kızıl Kule ile tersane yapısını inşa ettirmiştir.

Kalelerin dıştaki sur duvarına içten bitişik olarak tamamen askeri amaçlarla yapılan, dini ve sivil yapıların da yer aldığı kışlaların bulunduğu iç kalelerine Ahmedek denilmektedir.

Alanya Kalesi’nin kuzeydoğu ucunda, limanı ve tersaneyi korumak amacıyla yaptırılmıştır.

Kahramanmaraş’a bağlı Afşin ilçesinin yaklaşık 7 km kuzeybatısında bulunan külliyenin çekirdeğini Antik Çağ’dan beri kutsal kabul edilen Eshab-ı Kehf ya da Eshabü’l-Kehf olarak adlandırılan mağaranın yakınına gelen ziyaretçilerin çeşitli ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla Türkiye Selçuklularının Maraş emiri Nusretüddin Hasan tarafından inşa ettirilen rıbat, cami ve han yapıları oluşturmaktadır.

İslamiyetin başlangıcında korunma ve cihat amacıyla kurulmuş dini-askeri yapılara rıbat denilmiştir. Gözetleme işlevini de yerine getirecek şekilde tasarlanmışlardır. Çoğunlukla iç avlulu, kare ya da dikdörtgen tabana oturan, alt katında ambar ve ahırların, üst katta konaklama birimleri ile mescidin bulunduğu iki katlı yapılardır.

Eshab-ı Kehf Caminin güneybatısında, camiden daha yüksek kotta yer alan Kadınlar Mescidi kitabesine göre Dulkadiroğulları hükümdarı Alâüddevle Bey’nin
eşi Şems Hatun tarafından 1500 tarihinde inşa ettirilmiştir.

Bitlis’e bağlı Ahlat ilçesinin yerleşim tarihi MÖ 900’lü yıllardan itibaren takip edilebilmektedir. Urartulardan Osmanlılara kadar çeşitli hanedan ve devletlerin yönetimine girmiş bulunan yerleşim, Urartular tarafından Halads, Ermeniler tarafından Şaleat, Süryaniler tarafından Kelath, Araplar tarafından Hılat,
İranlılar ve Türkler tarafından Ahlat olarak adlandırılmıştır (Sümer, 1989:19-22). Selçukluların Kubbetü’l İslam, Osmanlıların Ata Şehri adını verdikleri, Evliya Çelebi’nin Oğuz taifesi şehri olarak adlandırdığı Ahlat, çeşitlilik gösteren mezar ve türbe mimarisiyle Türk-İslam dünyasında önemli bir yere sahiptir.

Sayıları binlerle ifade edilen mezar taşlarının bulunduğu Ahlat Mezarlıklarında bulunan sandukalar Beyhan Karamağaralı tarafından biçimlerine göre çatma lahidler, şahidesiz prizmatik sandukalar ve şahideli sandukalar olmak üzere
başlıca üç grupta toplanarak incelenmiştir.