Deney Hayvanlarında Refah

İnsan vücuduna benzer bir model olarak sağlık alanında, ayrıca veterinerlik ve ziraat alanlarında ilaç gibi maddelerin başta insan olmak üzere diğer canlıların ve çevrenin korunmasına ya da iyileştirilmesine yönelik olası etkilerinin belirlenmesi amacıyla kullanılan hayvanlara laboratuvar hayvanları denir.

Hayvan refahı, insan egemenliği altındaki hayvanların temel ihtiyaçlarının giderilmesini temel alan bir bilim dalıdır. İnsanlar için çeşitli hizmetlerde bulunan evcil, çiftlik ve laboratuvar hayvanları, insanların denetimi ve koruması altındadır. Bu hayvanların fiziksel özellikleri, duygusal tepkileri, davranışları ve sosyal ilişkileri, genel refahlarını sağlamak için bütünsel olarak değerlendirilmelidir. Bu hayvanların refahı, genellikle insanlar tarafından iş gören veya yarar sağlayan kişilere bağlıdır.

1997 yılında imzalanıp 1999 yılında yürürlüğe giren “Hayvanların Korunması ve Refahı Protokolü” (Amsterdam Antlaşması), hayvanların refahı için gerekli tüm ihtiyaçların yasal olarak karşılanmasını zorunlu kıldığı için büyük önem taşır.

Bu yönetmeliğin 5. maddesinde deney hayvanlarının kullanım hedefleri aşağıda  sıralanmıştır:

• Temel araştırmalar
• İnsanlar, bitkiler ve hayvanlarda hastalık, sağlık bozuklukları ve diğer anormalliklerin önlenmesi, tanılanması, tedavi edilmesi veya bu durumlardan kaçınılması için yapılan uygulamalı araştırmalar; insan, hayvan veya bitkilerdeki fizyolojik bozuklukların araştırılması, düzeltilmesi veya değiştirilmesi; hayvan refahının iyileştirilmesi ve tarımsal amaçlarla yetiştirilen hayvanların üretim koşullarının geliştirilmesi için ilaçlar, gıda ve yem ham maddeleri ile diğer maddelerin kalite, etkinlik ve güvenilirliklerinin test edilmesi amacıyla gerçekleştirilen araştırmalar
• İnsan ve hayvan sağlığı ile refahını korumak için doğal çevrenin korunması
• Türlerin korunmasına yönelik araştırmalar
• Mesleki becerilerin kazanılması, sürdürülmesi veya geliştirilmesi amacıyla yüksek öğrenim veya eğitim
• Adli tıp soruşturmaları

Deney hayvanı kullanımı gerekliliğini öne süren bilimsel bir araştırmanın bildirilen amaçlara ve bahsedilen yönetmeliklere uygunluğunun tespit ve kontrol edilmesi konusunda uzman kişilerin içinde bulunduğu kurullar oluşturulmuştur. Kamu ve özel sektörde yapılacak hayvan çalışmaları için, Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu (HADMEK) ve bu merkeze bağlı Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurullarından (HADYEK) resmî izin ve yeterlilik alınması zorunlu hâle gelmiştir.

Hayvan refahı, fiziksel ve mental sağlığa sahip olan hayvanın yaşam alanı ile uyum içinde olabilme hâlidir. Deney hayvanları kullanılarak yapılan bilimsel araştırmaların ve hayvanların yaşam kalitesini yükseltmeyi amaçlayan laboratuvar hayvanları biliminin en temel hedefi deney hayvanı refahını sağlamanın da ötesinde seviyesini artırmaktır. Her deney hayvanının hayatının başladığı ve bittiği yaşam sınırları içinde stressiz bir ömür sürmesi oldukça önemlidir.

Hayvan davranışının refah kapsamında bir gösterge olarak kabul edilebilmesi için şu iki öge ya da soru dikkate alınmalıdır. Bunlardan birincisi, hayvanın fiziki bakımdan sağlıklı olup olmadığı ve ihtiyacı giderildiğinde bunun iyi ya da kötü hangi yönde etkilerinin olup olmadığıdır. İkincisi ise hayvan gereksinim duyduğu şeye sahip midir? Yani hayvanın neye ihtiyacı olduğu anlaşılmaya çalışılmalı ve anladığımız ihtiyacın doğruluğuna ilişkin kanıtlar ortaya konmalıdır.

Genel Göstergeler Üzerinde bilimsel araştırma yapılması düşünülen deney hayvanı çeşidinin;

• Ortalama yaşam süresinin azalması,

• Zamanla büyüme ve gelişim grafiğinin gerisinde kalması,

• Üreme başarısızlıkları: ortalama yavru sayısı, üreme yaşı ve zamanı açısından,

• Kemik kırıkları, vücutta oluşan yaralar gibi hasarların meydana gelmesi ve sıklaşması,

• Hastalıkların sıklığının ve hastalıklara karşı daha hassas olma,

• Anormal davranış özelliklerinin varlığı gibi unsurlar genel olarak hayvan refahının ve yaşam kalitesinin düşük olduğunu göstermektedir.

Hayvanların fiziksel sağlıklarının görünümü tek başına refahlarının tam olarak garanti edildiği anlamına gelmez. Bedensel sağlıksızlığın göstergeleri arasında yaralanmalar, hastalıklar veya deformiteler önemli rol oynar. Sağlıksızlığın fizyolojik göstergeleri ise kısa dönem ve uzun dönem olarak sınıflandırılabilir. Kısa dönem göstergeler arasında nabız, vücut sıcaklığı, solunum sıklığı, adrenalin ve kortizol salgılanması ile plazma glikoz, laktik asit ve serbest yağ asidi düzeylerinde artış yer alır. Uzun dönem göstergeler ise adrenal bez büyümesi ve immün sistem baskılanmasıdır. Ancak bu göstergelerin egzersiz, açlık, ölçüm koşulları ve hareket kısıtlamaları gibi çeşitli faktörlerden etkilenebileceği unutulmamalıdır. Bu durum, belirtilen göstergelerin hayvanların iyilik hâlini doğru bir şekilde ölçme güvenilirliklerini etkileyebilir.

Hayvanların refahlarını olumsuz yönde etkileyen göstergeler arasında eziyet, ağrı, korku, ruhsal stres ve kontrol kaybı yer almaktadır.

Hayvanın davranış repertuarı içinde bulunmayan, sürekli tekrarlayan, değişmeden kalan ve bir amaç olmaksızın ortaya konan anormal davranışlar stereotipik davranışlar olarak tanımlanır.

Hızlı hareket etme ya da uzun süre hareketsiz kalma, kafes parmaklıklarını çiğneme ve zemin yataklığını kazma gibi eylemler stereotipik davranışlardandır. Bu davranışlar gözlendiğinde deney hayvanının refahı ile ilgili bir problem olduğu düşünülmelidir.

Üretimin gerçekleştirildiği ve hayvanların barındırıldığı belirli tesislerde, hayvanların doğal yaşam ortamlarına mümkün olan en yakın koşullarda refahlarının sağlanması için üç temel gereksinim öne çıkmaktadır: konaklama, bakım ve beş temel özgürlük.

• Dengeli beslenme özgürlüğü
• Sıkıntılı olmama özgürlüğü
• Hastalıktan, yaralanmalardan ve ağrıdan mustarip olmama özgürlüğü
• Normal davranış gösterme özgürlüğü
• Stres ve korkuya maruz kalmama özgürlüğü

• Hayvanın korku, kaygı ve mutsuzluk hislerini azaltmak amacıyla,
• Hayvanın ağrıyı algılamasını önlemek,
• Deneysel girişimlerin güvenli ve konforlu bir biçimde yapılmasını sağlamak,
• Hayvanın kendi kendine zarar vermesini önlemek, 
• Deneysel uygulamaları gerçekleştiren personeli korumaktır.

• Deney hayvanının türü ve yaşı,

• Tasarlanan girişimin psikolojik etkileri,

• Yapılan işlemin vücut üzerindeki fizyolojik etkileri,

• Cerrahi girişimin süresi ve gerektiğinde tekrarlanma olasılığı,

• Farklı cerrahi müdahaleler için tekrar anestezi gereksinimi,

• Kullanılacak olan anestezik kimyasalın deneysel veriler üzerindeki potansiyel etkileri biçiminde sıralanabilir.

Ötenazi için en uygun yöntem seçilerek hayvanın stres ve acı seviyeleri en aza indirilmelidir. Ötenazi işlemi, deneye bağlı olarak hayvanın duyu ya da organ kaybına uğraması veya yaşamsal fonksiyonlarını sürdüremeyecek duruma gelmesi gerektiği durumlarda uygulanmalıdır. 

Deneyin amacına göre, bazen hayvanın doğal hareketleri kısmen veya tamamen engellenmelidir. Bu durumlar genellikle hayvana farklı yöntemlerle (örneğin; deri altına, kas içine, damar içine enjeksiyon gibi) madde veya ilaç verilmesi gerektiğinde ortaya çıkar. Ayrıca, kan veya diğer vücut sıvılarının alınması gibi örnek toplama işlemleri de hayvanda hareket kısıtlanmasını zorunlu hâle getirebilir.

Hareket kısıtlanması, deney hayvanında el ile tutma veya mekanik basit bir sistem kullanımıyla sağlanır.

Kullanılma sıklığına göre laboratuvarlarda değişiklik gösteren başlıca deney hayvanları fare, sıçan, kobay, gerbil, hamster ve tavşandır.

Fareler ürkmedikçe ve uygun olmayan biçimlerde tutulmadıkça ısırmaya çalışmazlar. Bu sebeple tutarken dikkatli olunması gerekir. Hareketleriniz yavaş ve nazik olmalıdır. Genel olarak fareler, kuyruğun tam ucundan olmamak koşuluyla tutulur ve kaldırılır. Enjeksiyon işlemi yapılacaksa da bir el ile farenin ensesinden ve diğer el ile de kuyruktan tutulup tespit edilebilir.

Tavşanlar sakin ve uysal hayvanlardır. Korktukları zaman kaçmaya çalışırlar. Nadiren ısırma tepkisi gösterir ancak ağrılı tırmık yaraları (özellikle arka ayaklarıyla oluşturur) oluşturabilir. Yetişkin tavşanların kaldırılması ve sabitlenmesi işlemleri şu şekilde yapılmaktadır: Tavşanlar, bir el ile ense veya boyun derisinden, diğer el ile belinden veya arka bacaklarından tutularak yukarı kaldırılır. Zemin üzerinde sabitlemek için ise bir el omuz ve boyun kısmından, diğer el ise göğsün alt bölümünden tutularak ya da arka bacakları üzerine hafif bir baskı uygulanarak yerlerinde tutulabilir. Bir tavşan kesinlikle sadece kulaklarından tutularak ve tek el kullanılarak taşınmamalıdır. Taşıma sırasında bir el ile destek verilirken diğer kol üstüne yatırılmalıdır. Tavşan yavruları taşınırken bel bölgesinin bir tarafında başparmak karşı tarafında diğer parmaklar olacak şekilde bel kısmı incitilmeden sıkılarak tutma gerçekleştirilir.