Deney Hayvanlarında Sık Görülen Hastalıklar ve Koruma

Sağlığı olumsuz yönde etkileyen her türlü organizma ve madde patojen olarak adlandırılmaktadır.

Deney hayvanlarında hastalıklara neden olan hazırlayıcı faktörler deney hayvanına ve çevreye bağlı faktörler olarak ikiye ayrılır. Hayvanın türü, ırkı veya soyu (genetik yapısı), fizyolojik yapısı, cinsiyeti, yaşı ve canlı ağırlığı deney hayvanı ile ilişkili faktörlerdir. Deney hayvanlarında hastalıklara neden olan çevre faktörleri ise, havalandırma, aydınlık-karanlık periyodu ve ışık şiddeti, besin ve beslenme, nem ve sıcaklık, ses ve gürültü seviyesi, temizlik ve hijyen, altlık, kafes ve ekipmanlarının tipi ve personel olarak sıralanır.

Çeşitli hastalık ya da hastalık belirtilerinin oluşmasına neden olan etkenlere genel olarak zoonoz denir. İnsanlardan hayvanlara bulaşan zoonoz hastalık etkenlerine antropozoonoz; hayvanlar ya da onların ürünlerinden insanlara bulaşan hastalık etkenlerine zooantroponoz denir.

Bordetella bronchiseptica, kobaylarda pnömoni (zatürre), pleuritis ve perikarditise neden olurken, tavşanlarda da pnömoni ile tanımlanan asemptomatik enfeksiyona neden olmaktadır.

İnsanlar ile hayvanlar arasında bulaşabilen Streptokokal enfeksiyonlar, genellikle semptomsuz veya hafif belirtilerle seyreden bir şekilde ortaya çıkar.

Salmonella cinsine ait türler fare, sıçan, kobay, hamster ve tavşanlarda salmonellosis hastalığının etkeni olarak karşımıza çıkar.

Virüsler, sadece deoksiribonükleik asit (DNA) ya da sadece ribonükleik asit (RNA) içerenler olarak sınıflandırılır. Virüsler dışında ise tüm canlılar ve hücrelerde her iki kalıtsal materyal birlikte bulunur.

Adenovirüsler fare, sıçan ve kobay ile sık olmamakla birlikte tavşanlarda da enfeksiyon oluşturabilir. Enfeksiyona yakalanmış fare ve sıçanlarda myokarditis, nefritis, adenitis, ensefalitis gözlenirken kobaylarda da nekrotizan bronşioalveolitis gözlenir.

Ectromelia ya da mousepox virüsünün bulaştığı farelerde sonuç çoğu zaman ölümdür. Enfeksiyonun etkileri deride ödem oluşumları, karaciğer ve lenf sistemi organlarında patolojik deformasyonlar biçiminde izlenmektedir.

Parvovirüs, Adenovirüs, Poxvirüs ve Herpesvirüs sadece DNA kalıtsal özelliğe sahip olup deney hayvanlarında enfeksiyon oluşturan virüslerdir.

Rotavirüsler çoğunlukla yenidoğanlarda görülen bağırsak enfeksiyonunun temel etkenidir. Farelerde rotaviral hastalık “yenidoğan farelerin epizootik diyaresi (EDIM)”, sıçanlarda ise “yenidoğan sıçanların enfeksiyöz diyaresi” olarak adlandırılır. 

Coronavirüs, Cardiovirüs, Paramyxovirüs, Rotavirüs, Togavirüs, Calcivirüs, Reovirüs, Arenavirüs, Powassanvirüs ve Bunyaviridae sadece RNA kalıtsal özelliğe sahip olup deney hayvanlarında enfeksiyon oluşturan virüslerdir.

Kemiricilerin yabani türlerinde yaygın olan zoonoz karakterli bu virüs, bulaşın olduğu yataklık malzeme ve enfekte dış parazitler ile temas; idrar, dışkı ve salya gibi hasta hayvana ait atıklar ile deri ve mukoz zarların teması, ayrıca solunum ve sindirim yoluyla bulaş sağlar. İnsanlara bulaşması ise hastalığın çoğu zaman laboratuvarda deneysel olarak oluşturulması esnasında meydana gelir.

Herpesvirüs familyasına dahil olan Cytomegalo virüsler “salivary bezi (tükrük bezi) virüsleri” olarak da bilinir ve fare, sıçan ve kobaylarda salivary bezini enfekte eder.

Parazitler deney hayvanlarında genellikle dikkat çekici klinik belirtiler meydana getirmemelerine rağmen asemptomatik etkileri sebebiyle araştırmaların sonuçları üzerinde çeşitli etkileri olabilir. Bu nedenle bilimsel çalışmalar için düşünülen laboratuvar hayvanlarının parazit bulundurmaması önemlidir. 

Parazit yaşam biçiminde konak ya da konukçu olarak adlandırılan canlı bu ilişkiden zarar gören taraftır.

Deney hayvanlarında parazitler konakta yerleşim gösterdiği yere göre ektoparazit ve endoparazit olarak ayrılırlar. Uyuz böcekleri (akarlar), pire, kene gibi parazitler, hayvanların derisinin dış kısmına tutunarak konaklayan dış parazitlerdir ve ektoparazit olarak adlandırılır. Vücut içerisinde yerleşim gösteren parazit türlerine ise endoparazit denir.

Trichinella spiralis konak olarak tercih ettiği fare ve sıçanlarda ince barsağa yerleşerek parazit yaşamını devam ettiren başka bir zoonozdur.

Yoğun enfeksiyonlarda ishal ve su kaybı beraberinde kilo kaybı da izlenebilmektedir. Ayrıca, tavşanın ince ve kalın bağırsak mukoza tabakası üstünde beyaz kapsüller gözlenir. Eimeria stiedai türü tavşanda hepatik coccidiosis meydana getirir.

Hayvanlarda genellikle asemptomatik seyreden enfeksiyon, temas ile insanlara bulaşarak deride kaşıntılı ve halka şeklinde beliren deformasyonlara neden olur.