Ulaştırma Sistemleri ve Yasal Düzenlemeler

Karayolu taşımacılığı ile ilgili ulusal yasal düzenlemeler arasında çeşitli önemli mevzuatlar bulunmaktadır. Bu düzenlemeler arasında, Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortasında Tarife Uygulaması Esasları Hakkında Yönetmelik, Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı ve Tehlikeli Madde Mal Taşımacılığı Sürücü Eğitimi Yönetmeliği, Geçici ve Yabancı Plakalı Taşıtlardan Alınacak Geçiş Ücretlerine İlişkin Tebliğ (Tebliğ No: 68)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ, Atıkların Karayolunda Taşınmasına İlişkin Tebliğ, TIR Karnesi Kapsamında Tütün Taşımacılığı, Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik, Karayolu Taşıma Kanunu ve Yönetmeliği, Geçiş Belgeleri Dağıtım Esasları Yönergesi ve Karayolları Trafik Kanunu bulunmaktadır.

Karayolu taşımacılığı, uluslararası düzeyde birçok mevzuatla düzenlenmektedir. Bu düzenlemeler arasında en önemlileri şunlardır: ADR- Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Avrupa Anlaşması, CMR Konvansiyonu, TIR Sözleşmesi, ATP Konvansiyonu ve AETR mevzuatı.

CMR Sözleşmesi, uluslararası karayolu eşya taşımacılığına ilişkin bir anlaşmadır. Bu sözleşme, güzergâh üzerindeki en az bir ülkenin (gönderim veya varış ülkesi) CMR Sözleşmesi’ne taraf olması koşuluyla, ticari eşya taşımacılığı için geçerlidir. Bu kapsamda, yalnızca taşıma sözleşmesine bağlı olarak otomobiller, belden kırmalı araçlar, yarı römorklar ve römorklarla gerçekleştirilen taşımalar için geçerli olduğunu belirtmek önemlidir.

TIR transit sistemi, güvenli araç veya konteyner kullanımı, uluslararası garanti zinciri, TIR karnesi, gümrük kontrollerinin karşılıklı olarak tanınması ve sistem kullanımında kontrollü erişim gibi beş temel ilkeye dayanır.

ATP anlaşması, çabuk bozulan gıdaların uluslararası taşınması için standartlar belirleyen bir düzenlemeyi ifade eder.

Resmi adı, Bozulabilir Gıda Maddelerinin Uluslararası Taşınması ve bu Taşımada Kullanılacak Özel Ekipmanlar Hakkındaki Anlaşma’dır. “ATP” kısaltması, anlaşmanın Fransızca ismi olan “Accord relatif aux Transports internationaux de denrées Périssables et aux engins spéciaux à utiliser pour ces transports” ifadesinden türetilmiştir.

ATP anlaşması, 1 Eylül 1970 tarihinde Cenevre’de UNECE’nin gözetiminde imzalanmıştır.

ADR, Tehlikeli Malların Karayoluyla Uluslararası Taşınmasını düzenleyen bir anlaşmadır. Resmi adı “Tehlikeli Malların Karayoluyla Uluslararası Taşınmasına İlişkin Avrupa Anlaşması”dır. “ADR” kısaltması, anlaşmanın Fransızca ismi olan “Accord européen relatif au transport international des marchandises Dangereuses par Route” ifadesinden türetilmiştir

AETR Sözleşmesi, resmi adıyla “Accord Européen sur les Transports Routiers”, Avrupa Birliği ve Avrupa Ekonomik Alanı ülkeleri ile bu sözleşmeye taraf olan diğer ülkeler arasında uluslararası karayolu taşımacılığı operasyonlarını düzenler. Bu sözleşme, özellikle uluslararası taşımacılık yapan sürücülerin istihdamına, çalışma sürelerine ve bu sürelerin kayıt altına alınmasına ilişkin kuralları belirler.

Türkiye özelinde incelendiğinde, denizyolu taşımacılığıyla ilgili en önemli yasal metin Türk Ticaret Kanunu (TTK) olarak öne çıkmaktadır. 

Denizyolu taşımacılığına ilişkin ulusal mevzuatlar içinde, en temel hükümleri barındıran ve doğrudan denizyolu taşımacılığıyla ilgili düzenlemeleri içeren ana yasal metin Türk Ticaret Kanunu’dur.

Denizyolu taşımacılığında uluslararası mevzuatlar arasında çeşitli önemli düzenlemeler bulunmaktadır. Bunlar arasında 1974 Atina Sözleşmesi, Hamburg Kuralları, IMDG Kodu’nun iki cildi, MARPOL 73/78, Rotterdam Kuralları, SOLAS 74 (Denizde Can Emniyeti Uluslararası Sözleşmesi), ve Hague-Visby Kuralları yer alır.

Bu düzenlemelerden en kapsamlı ve günümüz koşullarına en iyi uyum sağlayanı Rotterdam Kuralları olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, Hague-Visby ve Hamburg Kuralları da halen geçerli olup, Rotterdam Kuralları ile temel olarak çelişmemektedir.

Demiryolu taşımacılığında uluslararası yasal düzenlemeler açısından en temel çerçeve mevzuat, Uluslararası Demiryolu Taşımacılığına İlişkin Sözleşme (COTIF) olarak bilinir.

COTIF, Uluslararası Demiryolu Taşımacılığı Örgütü (OTIF) tarafından oluşturulan temel metni temsil eder.

Sözleşme, aşağıda belirtilen yedi ek içerir:
Ek I: Uluslararası Demiryolu Taşımacılığına İlişkin Genel Kurallar
Ek II: Taşıma Sözleşmelerinin Uluslararası Standartları
Ek III: Uluslararası Demiryolu Taşımacılığında Teknik İşleyiş ve Güvenlik Standartları
Ek IV: Uluslararası Demiryolu Taşımacılığına İlişkin Mali Düzenlemeler
Ek V: Teknik Onay ve Sertifikasyon Kuralları
Ek VI: Demiryolu Taşımacılığında Eşya ve Yük Standartları
Ek VII: Uluslararası Demiryolu Taşımacılığında İhtilafların Çözümüne İlişkin Kurallar

COTIF kapsamındaki Tektip Kurallar, malların teslim alındığı yer ile teslimat için belirlenen yerin iki farklı Üye Devlet sınırları içinde bulunması durumunda geçerlidir.

CIM konşimentosu kapsamındaki taşıma belgesiyle taşınması kabul edilmeyen maddeler şunlardır:
• Taşınması, posta makamlarının tekeli altında olan eşyalar
• Demiryolu tesisleri veya vagonlarının boyutları, kütleleri veya ambalajları nedeniyle uygun olmayan eşyalar
• Yol boyunca taşınması yasak olan eşyalar
• CIM sözleşmesinde belirtilen diğer yasaklı eşyalar

Havayolu taşımacılığı, demiryolu taşımacılığı gibi, çok sayıda ulusal ve uluslararası mevzuat tarafından düzenlenmektedir. Ulusal mevzuatın temelini genellikle Sivil Havacılık Kanunu oluşturmaktadır.

Uluslararası düzeyde havayolu taşımacılığını düzenleyen başlıca yasal düzenlemeler arasında IATA Sözleşmesi, Varşova Anlaşması, Montreal Sözleşmesi ve DGR Kuralları bulunmaktadır.

Varşova Konvansiyonu, uçakla ücret karşılığında yapılan tüm uluslararası insan, bagaj ve eşya taşımalarına uygulanır. Ayrıca, hava taşıma işletmeleri tarafından gerçekleştirilen ücretsiz taşımalar için de geçerlidir.

Tehlikeli Madde Kuralları, İngilizce adıyla Dangerous Goods Regulations (DGR), uçakla taşınması muhtemel her türlü tehlikeli maddenin miktar, paketlenme ve taşınma şartlarını belirleyen uluslararası kurallardır.

Çok türlü taşımacılıkta, her bir taşıma etabında kullanılan taşıma türü için geçerli olan yasal düzenlemeler, taşımacılık süreci boyunca uygulanmaktadır. Ancak, çok türlü taşımacılık için Uluslararası Freight Forwarder Örgütü (FIATA) tarafından 1992 yılında yayımlanan ve “FBL” olarak bilinen uluslararası düzenleme geçerli olmaktadır.