Türev ürün tipleri nelerdir ve bu ürünler hangi piyasalarda işlem görürler?
Forward, futures, opsiyon ve swap sözleşmeleri olmak üzere dört tip türev ürün bulunmaktadır ve bu ürünler tezgâh üstü piyasalarda ya da organize borsalarda işlem görmektedir. Forward ve swap sözleşmeleri tezgâh üstü piyasalarda, futures sözleşmeler genellikle organize piyasalarda, opsiyon sözleşmeleri ise hem tezgâh üstü hem de organize piyasalarda işlem görmektedir.
Türev ürünlerin fonksiyonlarından biri olan hedging ne anlama gelmektedir?
Türev ürünlerin en temel fonksiyonu, riskten korunmadır. Üretimde bir malı girdi olarak kullanan veya döviz bulundurmak zorunda olan üreticiler, pay senedi ve tahvil gibi menkul kıymetlerde alım ya da satım yününde pozisyon alan veya teslimatını bekleyen yatırımcılar, söz konusu varlıkların gelecek fiyatlarında beklenmedik değişimlere karşı riskten korunmak isterler.
Hedging belirli bir riske karşı korunma işlemini ifade etmektedir ve bu işlemde temel amaç kâr elde etmek değil, gelecekte ortaya çıkabilecek olumsuz değişimler sonucunda meydana gelecek riski sınırlamaktır.
Türev piyasalarda yatırımcılar hangi durumda çapraz (dolaylı) korunma işlemi ile risklerini sınırlandırmak durumunda olurlar?
Türev piyasalarda yatırımcılar uzun, kısa ve çapraz korunma gibi farklı stratejiler ile risklerini sınırlandırabilirler. Türev piyasalarda her zaman riske konu olan varlığa ilişkin bir ürün bulunmayabilir ya da ürün ve vade yapısı ile birlikte spot ve türev piyasada istenilen düzeyde pozisyon alınamayabilir. Böyle bir durumda çapraz (dolaylı) korunma işlemi ile risk sınırlandırılabilir.
Gerçekleştirilen bir işlemin spekülatif amaçlı bir işlem olduğunun söylenebilmesi için barındırması gereken özellikler nelerdir?
Bir işlemin spekülasyon olarak nitelendirilebilmesi için risk içermesi, üstlenilen risk karşısın-da yüksek bir getiri vadetmesi ve pozisyonun sonucuna ilişkin şans faktörünün bulunması gerekmektedir.
Spekülasyon, manipülasyon ve arbitraj yoluyla kazanç elde edilmesi arasında ne gibi bir farklılık vardır?
Spekülasyon gelecekte ortaya çıkabilecek fiyat değişimlerinden kar elde etmek üzere gerçekleştirilen, risk içeren işlemleri ifade ederken, manipülasyon planlanmış işlemler ile kasıtlı bir şekilde yapay fiyat hareketleri oluşturulmasını ifade etmektedir. Manipülasyon işlemlerinde de fiyat değişimlerinden kâr elde etme amacı bulunmaktadır. Burada ayırt edici faktör fiyat değişimlerinin piyasa hareketlerine bağlı olarak değil, bir niyet ve kasıt doğrultusunda bir ya da birden çok yatırımcı tarafından suni bir şekilde oluşturulmasıdır. Arbitraj, aynı anda iki ya da daha fazla piyasada pozisyon alarak risksiz bir kâr elde etmeyi ifade etmektedir, bir malın aynı anda ucuz piyasa-dan alınıp, pahalı olan piyasada satılması yoluyla kazanç elde edilmesidir.
Tek fiyat yasası ne anlama gelmektedir?
Tek fiyat yasası, eş değer varlıkların tek bir fiyat-tan satılmasını gerektiğini, fiyat farlılığı bulunması durumunda arbitrajcıların devreye girerek piyasalar arasındaki fiyat farklılıklarını ortadan kaldıracağını ifade etmektedir.
Emtia forward sözleşmesinin tanımı nedir, bu sözleşmelere konu olan dayanak varlıklar nelerdir?
Emtia forward sözleşmesi; dayanak varlığı emtia olan ve taraflara söz konusu emtiayı ileriki bir tarihte sözleşmede belirtilen fiyat üzerinden alma ya da satma yükümlülüğü getiren tezgâh üstü piyasalarda işlem gören türev üründür.
Emtia forward sözleşmelerin dayanak varlığı; buğday, pirinç, üzüm vb. tarımsal emtialar olabileceği gibi altın, gümüş vb. kıymetli madenler de olabilir. Yakın dönemde ise petrol, doğalgaz, elektrik vb. enerji bazlı emtialar üzerine yazılmış forward sözleşmeler de yoğun bir şekilde kullanılmaktadır.
Döviz forward sözleşmelerinin değerini belirleyen temel faktörler nelerdir?
Döviz forward sözleşmelerinin değerini belirleyen temel faktörler döviz kurları, yurt içi ve yurt dışı faiz oranları ve vade tarihi olmaktadır.
Faiz forward sözleşmesinin alıcı ve satıcı açısından kullanım amacı nedir?
Faiz forward sözleşmesinin kullanım amacı; alıcının gelecekteki faiz oranlarındaki artışa, satıcının ise düşüşe karşı korunmasıdır. Söz konusu üründe alıcı, genellikle borçla finansmanı tercih eden ancak gelecekte faiz oranlarındaki yükselişten çekinen yatırımcılardır. Satıcı ise elindeki fonu faiz getirisi ile değerlendirmeyi planlayan ancak gelecekte faiz oranlarında meydana gelebilecek olası düşüşten korunmak isteyen kişilerdir. Bu bağlamda faiz forward sözleşmeleri, spot piyasada sabit ve değişken faizli yatırım- borçlanma tercihleri sonucu ortaya çıkabilecek riskleri sınırlandıran sözleşmeler olarak da ifade edilebilir.
Futures sözleşmenin taraflarından birinin yükümlülüğünü yerine getirmeme riski takas odası aracılığıyla nasıl önlenir?
Futures sözleşmelerde, bir kredi garantisi bulunmaktadır, diğer bir ifadeyle taraflardan biri dayanak varlığın fiyat değişimlerine bağlı olarak karşı taraftan ödeme almaya hak kazanırsa, bu ödemeyi alma konusunda endişelenmesine gerek yoktur. Çünkü borsa ve takas odası, tarafların marjin hesapları adı verilen özel hesaplarda fon bulundurmalarını zorunlu kılmaktadır. Tarafların almaya hak kazandığı ödemeler bu hesaplarda bulunan fonlardan karşılanmaktadır. Takas odası, gerekli ödemeyi para kaybeden tarafın hesabından günlük olarak tahsil etmekte ve para kazanan tarafın hesabına yatırmaktadır. Günlük netleştirme olarak adlandırılan bu süreç, zararların oluştuktan kısa bir süre sonra ödenmesini sağlamakta ve tarafların ödemelerini gerçekleştirmeden daha fazla borçlanmasını önlemektedir.
Türev ürün sözleşmelerinde alım satıma konu olan ve sözleşme fiyatının temelini oluşturan varlığa ne ad verilir?
Dayanak Varlık
Futures sözleşmelerde teminat tamamlama çağrısı hangi durumda yapılır?
Yatırımcıların teminat hesaplarında bulunan miktarın borsa tarafından belirlenen sürdürme teminatının altına düşmesi durumunda, borsa teminatın tamamlanması için yatırımcıya çağrı yapmaktadır.
Sürdürme teminatı ne anlama gelir? Tarafların yükümlülüğünü getirmeme riskini önleme açısından önemi nedir?
Futures sözleşmelerde yer alan tarafların alacaklarını garanti altına almak adına yatırılması zorunlu tutulan başlangıç teminatları, yapılan netleştirmeler sonucunda oldukça düşük seviyelere gelebilmektedir. Teminat miktarının düşmesi, uygulamanın getirilme amacı olan koruma sağlama fonksiyonun sağlanmasını engelleyebilecektir.
Bu bağlamda, sürdürme teminatı futures sözleşmelerde işlemlerin devam edebilmesi için gerekli olan minimum teminat tutarı olarak tanımlanmaktadır. Sürdürme teminatına ilişkin oranlar borsadan borsaya değişmekle birlikte genellikle başlangıç teminatının %75’i olarak belirlenmektedir.
Kur riskinden korunmak isteyen bir ithalatçı, gelecekte kurda yaşanabilecek bir artışa karşılık döviz futures sözleşmesinde nasıl pozisyon almalıdır?
Kur riskinden korunmak isteyen bir ithalatçı, ilerleyen dönemde kurda yaşanacak olası artışa karşılık bir döviz futures sözleşmesinde uzun pozisyon alarak kendisini kur riskine karşı koruyabilir.
Forward ve Futures sözleşmeler arasında işlem görülen piyasa açısından ne gibi farklılıklar vardır?
Forward sözleşmeler iki taraf arasında tezgâh üstü piyasalarda 24 saat boyunca yapılabilmekte, futures sözleşmeler ise organize piyasalarda borsa tarafından belirlenen seans saatleri içinde gerçekleştirilir.
Teminatlandırma sistemi futures sözleşme fiyatlarını benzer koşullara sahip forward sözleşme fiyatlarından ayrıştırabilir mi?
Teminatlandırma, taşıma maliyetleri, vergiler vb. maliyet unsurları, aynı dayanak varlık üzerine yazılan ve benzer sözleşme koşullarına sahip forward ve futures sözleşmelerin fiyatlandırmasını değiştirebilir. Futures sözleşmelerde belirlenen amaç doğrultusunda pozisyon almak ve değişen koşullar karşısında bu pozisyonu korumak için farklı teminatların yatırılması, ayrıca yapılan işlemler doğrultusunda takas komisyonlarının ödenmesi gerekmektedir. Forward sözleşmelerde ise işlem yapabilmek için belirli teminat yatırma zorunluluğu bulunmamakta ve ayrı bir komisyon ödenmemektedir.
Forward ve futures sözleşmeler arasında kredi riski ve takas güvencesi açısından ne gibi farklılıklar vardır?
Forward ve futures sözleşmeler, kredi riski ve takas güvencesi açısından farklılık göstermektedir. Futures sözleşmelerde taraflar birbirleri ile değil takas odası ile ilişki kurarlar. Takas odası, teminatlar ile birlikte sözleşme taraflarının ödeme ve teslimat yükümlülüğünde devreye girerek güvence sağlamaktadır. Forward sözleşmelerde ise kurumsal bir yapı bulunmadığı için güvence tarafların ilişkisine bağlıdır. Diğer bir ifadeyle forward sözleşmelerde takas odası gibi güvence sağlayan ayrı bir kurum bulunmamaktadır. Bu nedenle yatırımcılar forward sözleşmelerde, futures sözleşmelere göre önemli düzeyde kredi riski ile karşılaşılabilir.
Ülkemizde ilk türev piyasa hangi tarihte ve adla kurulmuştur? Bu piyasanın 2013'te geçirdiği değişim ne olmuştur?
4 Şubat 2005 tarihinde İzmir’de faaliyete başlayan “Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A” ülkemizde kurulan ilk türev piyasa olma özelliği taşımaktadır. İlerleyen süreçte Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A, Borsa İstanbul bünyesine katılmış ve 5 Ağustos 2013 tarihinde “Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası” (VİOP) adını almıştır.
VİOP’ta işlem gören vadeli sözleşmeler nelerdir?
VİOP’ta işlem gören vadeli sözleşmelerde fiziki teslimat ve nakdi uzlaşı yöntemleri ne şekildedir?
VİOP’ta fiziki teslimat ve nakdi uzlaşı yöntemleri bulunmaktadır. Pay ve emtia vadeli işlem sözleşmelerinde fiziki teslimat uygulanmakta, pay vadeli işlem sözleşmelerinde fiziki teslimat pay senetlerinin kaydi olarak el değiştirmesi şeklinde gerçekleşmektedir. Pay endeksleri, faiz, döviz, kıymetli madenler, enerji ve metal vadeli işlem sözleşmelerinde ise nakdi uzlaşı uygulanmaktadır. Bununla birlikte söz konusu sözleşmelerde vade sonunda oluşan kâr / zarar, nakdi olarak taraflar arası el değiştirmektedir.