Uluslararası Ticaret ve Klasik Dış Ticaret Teorisi

Uluslararası iktisat, dünyadaki farklı ülkelerin ekonomik faaliyetleri ve küresel etkileri ile ilgilenen, iktisat bilimi içinde bir alt alandır. Başka bir deyişle, uluslararası iktisat, ülkelerin ekonomik etkileşimlerinin ve uluslararası meselelerin dünya ekonomik faaliyeti üzerindeki etkisi ile ilgilenen bir alandır.

Uluslararası iktisadın da uluslararası ticaret ve uluslararası parasal ekonomi olmak üzere iki alt alanı bulunmaktadır.

Uluslararası ticaret, ülkeler arasında mal ve hizmet alışverişini inceler. Ülkeler arasındaki dış ticareti açıklamaya yönelik teoriler, dış ticaret politikaları, ülkeler arası iş birliği ve bütünleşme hareketleri, uluslararası emek, sermaye ve teknoloji hareketleri gibi konular ilgi alanındadır.

Uluslararası parasal ekonomi alanı; uluslararası sermaye hareketleri, döviz kurları, döviz piyasaları, uluslararası borçlanma, döviz rezervleri, ödemeler dengesi ve finansal krizler gibi konuları inceler. Ulusal gelir ve ekonomik büyüme, işsizlik ve enflasyon oranları, ticaret dengeleri, döviz kurları, faiz oranları vb. gibi makro ekonomik değişkenler arasındaki karşılıklı ilişkileri analizlerinin merkezine alır.

Uluslararası ticaret ile dış ticaret kavramları genelde birbirlerinin yerine kullanılmaktadır. Uluslararası ticaret, dünya çapındaki tüm mal ve hizmetlerin ticaretini ifade ederken, dış ticaret temel olarak bir ülkenin dünyanın geri kalanıyla gerçekleştirdiği ekonomik işlemleri ifade eder. Dolayısıyla uluslararası ticaret, dünya çapında gerçekleştirilen ticari işlemleri ifade ettiğinden çok daha geniş kapsamlıdır. Dış ticaret ise daha dar bir alanı kaplar ve bir ülkenin diğer ülke veya ülke grubuyla olan ilişkileriyle sınırlıdır.

Dış ticaret, bir ülkenin kendi sınırları dışındaki diğer ülkelerle mal ve hizmet alışverişi yapması anlamına gelir. Dış ticaret, ithalat ve ihracat olmak üzere iki kanaldan gerçekleşir. İhracat, bir ülkede üretilen mal ve hizmetlerin diğer ülkelerdeki tüketicilerin kullanımına sunulmasıdır. Üretilen mal veya hizmetler, yurt dışı pazarlardaki tüketicilerin satın alması amacıyla arz ediliyorsa bu faaliyete ihracat (dış satım) adı verilmektedir. Mal veya hizmet ihracatı gerçekleştiren ülkeye bu faaliyetin karşılığı olarak döviz girişi olur. Bir ülkede üretilemeyen veya farklı fiyat, kalite veya markada olan ürünlerin yurt içindeki tüketiciler tarafından satın alınması amacıyla ülkeye getirilmesi faaliyetine ise ithalat (dış alım) adı verilir. İthalat sonucunda da yurt dışına döviz cinsinden parasal transfer gerçekleşir.

Bir ülke için belirli bir dönemdeki ihracat ile ithalat tutarı ilişkisi dış ticaret dengesini gösterir. Eğer toplam ihracat, ithalattan küçükse (ithalat ihracattan büyükse) dış ticaret açığı, toplam ihracat, ithalattan büyükse ise dış ticaret fazlası söz konusudur.

İthalat ve ihracat değerlerinin toplamı, o döneme ait dış ticaret hacmini göstermektedir.

İhracatın ithalatı karşılama oranı, toplam ihracatın toplam ithalata oranlanması ile bulunur. İhracatın ithalatı karşılama oranı, gerçekleşen ihracat ile ithalatın ne kadarlık kısmının yüzdesel olarak karşılandığını göstermektedir.

Tedarik Şekline Göre Hizmet Ticareti
Mod 1: Sınır ötesi hizmet ticareti: A ülkesindeki bir kullanıcının, telekomünikasyon veya posta altyapısı aracılığıyla yurt dışından hizmet satın almasıdır. Bu tür hizmetlere, yurt dışındaki hizmet sağlayıcıdan danışmanlık veya pazar araştırma raporları, tıbbi tavsiye, uzaktan eğitim veya mimari proje çizimleri gibi hizmetleri satın alması örnek olarak verilebilir.
Mod 2: Yurt dışında tüketim: A ülkesinin vatandaşları, ilgili hizmetleri tüketmek için turist, öğrenci veya hasta olarak yurt dışına gitmesiyle gerçekleşir.
Mod 3: Ticari varlık: Hizmet, A ülkesi içinde yabancı sermayeli ve kontrollü bir şirketin (banka, otel grubu, inşaat şirketi, vb.) yerel olarak kurulmuş bir iştiraki, yan kuruluşu veya temsilciliği tarafından sağlanmaktadır.
Mod 4: Gerçek kişilerin hareketliliği: Bir yabancı uyruklunun, bağımsız bir tedarikçinin (örneğin danışman, doktor) veya bir hizmet sağlayıcının (örneğin danışmanlık firması, hastane, inşaat şirketi) çalışanı olarak A ülkesinde hizmet arzını gerçekleştirmesiyle olur.

Malların farklı üretici veya tedarikçilerden alınarak nakliyesinin yapılması, depolanması ve daha sonra toptan veya perakende olarak satılması faaliyetlerine ticaret denilmektedir.

Dış ticaret ile yurt içi ticaret arasındaki en önemli fark yurt içi ticarette üreticilerin ve alıcıların aynı ülkeden, dış ticarette ise farklı ülkelerden olmasıdır. Dış ticarette malların bedelleri, genellikle uluslararası ödemelerde kabul gören ABD doları, euro, sterlin gibi dövizle ödenir. Bu nedenle daha fazla ihracat, ülkenin döviz gelirlerinin artmasına yol açar. Dış ticarette, örneğin ithalat yapıyorsanız ülkenin hükümetleri tarafından belirlenen ve yönetilen dış ticaret politikalarına bağlı olarak bazı kısıtlamalara, uygulamalara tabii olursunuz. Yurt içi ticarette bu tür kısıtlamalar olmaz. Aynı şekilde yurt dışına mal gönderirken de çeşitli kural ve düzenlemelere uyulmalıdır. Dış ticarette mallar uzun mesafelere gönderildiği için risk çok daha yüksektir. Dış ticaret yoluyla üretilen mallar sadece yurt içindeki tüketicilere değil, diğer ülkelerde bu malı talep edenlere de sunulur. Bu da üretici firmaların üretim miktarlarını daha da artırmalarına olanak sağlar.

Dış ticaret, ülkelerin sahip olduğu kaynakların daha etkin kullanmasına yardımcı olur. Bir ülkenin her ürünü üretmeye çalışmak yerine, daha verimli üretebildiği ürünlerin üretiminde uzmanlaşarak kaynaklarının etkin kullanımını sağlar. Dış ticaret, uzmanlaşma yoluyla farklı ülkelerde farklı malların üretimini teşvik eder. İş bölümü ve uzmanlaşma malların daha düşük maliyetlerle üretilmesine yol açacaktır. Dış ticaret aracılığıyla bir ülkede üretilemeyen veya daha yüksek maliyetlerle üretilen mallar, daha düşük maliyetlerle üretimin gerçekleştiği diğer ülkelerden ithal edilerek tüketicilerin kullanımına sunulur.

Serbest ticaret, bazı sektörlerde yerli üretimi azaltabilir veya tamamen ortadan kaldırabilir. Yüksek maliyetli veya rekabetçi olmayan sektörler, daha ucuza ithal edilen ürünler karşısında zor durumda kalabilir ve kapanabilir. Firmaların kapanması istihdamın azalmasına yol açar. Bu durum, bir ülkenin stratejik sektörlerdeki üretim yeteneğini kaybetmesine ve dışa bağımlılığın artmasına yol açabilir. Yine serbest ticaret sonucunda işletmelerin ucuz işgücü, pazara yakınlık gibi gerekçelerle üretim maliyetlerinin düşük olduğu başka ülkelere üretimlerini kaydırmalarına yol açtığı görülmektedir. Düşük maliyetle üretim, verimli üretim anlamına gelmemektedir.

İster mal ister hizmet olsun, nihai ürünü oluşturan parça ve bileşenlerin farklı ülkelerde üretilmesine üretimin parçalanması adı verilir.

Lider bir firma tarafından koordine edilen ve yönetilen bir nihai ürün üretmek için birbirine bağlı bu temel üretim faaliyetleri ve destekleyici hizmet faaliyetlerine küresel değer zincirleri adı verilir.

Çok uluslu şirket veya ulus ötesi şirket mal veya hizmet üretimi faaliyetlerini birden fazla ülkede gerçekleştiren şirketlerdir.

Bir ekonomi yerleşiğinin başka bir ülkedeki bir işletmenin sahipliğinin %10’unu veya daha fazlasını satın alması veya yeni bir işletme kurması uluslararası doğrudan yatırım olarak tanımlanır. Başka bir ülkede gayrimenkul ve altyapı satın alınması da doğrudan yatırım kategorisinde değerlendirilir.

Uluslararası doğrudan yatırımlar ortak girişim (Joint Venture), birleşme ve satın alma (M&A) ve sıfırdan yatırım (greenfield investment) şeklinde gerçekleşir.

Ortak girişim, yabancı yatırımcının ev sahibi ülkenin yerel firması ile ortaklaşa sahip olunan ayrı, yeni bir firma kurmasıdır. Yabancı yatırımcı için yerel firmanın pazar bilgisi ve mevcut üretim tesisleri avantaj sağlar. Doğrudan yabancı yatırıma katılmanın ikinci yolu birleşme ve satın almalardır. Bu tür yatırımlarda yabancı yatırımcı ev sahibi ülkedeki mevcut bir üretim tesisinin hisselerinin bir kısmını (birleşme) veya tamamını (satın alma) satın alır. Birleşme ve satın almalar doğrudan yabancı yatırımın en yaygın yoludur. Doğrudan yabancı yatırımın üçüncü yolu ise sıfırdan yatırım yapmak veya sıfırdan bir yan kuruluş kurmaktır. Bu yatırım türünde yabancı yatırımcı ev sahibi ülkede tamamına sahip olduğu yeni bir üretim tesisi kurmaktadır.

Yeni bir firma kurmadan veya var olan bir firmayı satın almadan uluslararası üretim yapmanın diğer yolu ise sözleşmeye dayalı dış pazara giriştir. Bu uluslararası sözleşmeler lisanslama, franchising ve taşeronluk olarak üç kategoriye ayrılır. Lisanslama durumunda, yerli firma yabancı bir firmaya kendi üretim sürecini belirli bir süre için kullanmasına izin veren bir lisans satar. Bu tür anlaşmalar, logoların, ticari markaların, tasarımların ve markanın kullanımını içerebilir. Buna karşılık yabancı firma, lisans hakları için yerli firmaya telif ücreti veya royalty ödemesi yapar. Bazı durumlarda, yerli firmanın sahip olduğu teknolojinin yabancı firma tarafından da kullanılmasına olanak sağlayan teknoloji lisanslama anlaşmaları da yapılmaktadır. Franchising (İmtiyaz hakkı) ise bir firmanın gerçekleştirdiği üretimin aynısını başka bir firmanın da yapabilmesi için izin vermesiyle gerçekleşir. Daha çok hizmet ve perakende ticaret firmalarında yaygındır. Uluslararası otel ve fast food zincirleri yaygın franchising uygulamalarına örnek olarak verilebilir. Taşeronluk ise yurt dışında bir firmayla belirli özellikteki ürünlerin, belirli bir süre üretimi için sözleşme yapılması ve tesis kurmadan üretim için o firmanın üretim kapasitesinin kiralanmasıdır. Yabancı dış kaynak kullanımı ve sözleşmeli üretim olarak da bilinir.

Finansal küreselleşmeye:
• Bilgi ve bilgisayar teknolojilerindeki ilerlemeler,
• Üretimin uluslararasılaşması,
• Ulusal finans ve sermaye piyasalarının liberalleşmesi,
• Finansal kuruluşların çeşitlenmesi ve rekabetin artması hız kazandırmıştır.

Vadesi 1 yıldan kısa olan, çıkaran kurum tarafından öngörülen vade sonunda belirli bir bedelin ödenmesinin taahhüt edildiği menkul kıymetlere bono adı verilir. T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından çıkarılan bir yıldan kısa vadeli ihraçlar, Hazine Bonosu adı altında işlem görmektedir. İhraç vadesi 1 yıldan uzun menkul kıymetlere ise tahvil adı verilir.

Uluslararası finansal araçlar
Nakit ve Nakit Benzerleri: En likit finansal varlıklar olup, banknot, banka mevduatı ve yüksek likiditeye sahip, düşük riskli kısa vadeli yatırımları içermektedir. Hazine bonosu ve mevduat sertifikaları gibi para piyasası araçları bu kategoriye girmektedir.
Krediler: Bankalar tarafından kişi veya kurumlara belirli koşullarda verilen, borç niteliği taşıyan ve ileriki bir tarihte faiziyle birlikte geri ödenme periyotları belirlenmiş kaynaklardır.
Hisse Senetleri (Pay Senetleri): Hisse senetleri bir şirketteki mülkiyeti temsil eder. Bir şirketin hisse senedine sahip olduğunuzda, hisse payı kadar şirketin kârına ve piyasa değerindeki değişime ortak olunur. Hisse senetleri sermaye kazancı ve temettü (kâr payı) potansiyeli sunar.
Tahviller (Sabit Getirili Menkul Kıymetler): Tahviller, kamu kesimi veya şirketler tarafından sermaye artırmak amacıyla ihraç edilen borçlanma araçlarıdır. Bir tahvil satın aldığınızda, periyodik faiz ödemeleri (kupon) ve vade sonunda tahvilin nominal değerinin iadesi karşılığında tahvili ihraç edene borç verme işlemi gerçekleşir.

Yatırım Fonları: Hisse senetleri, tahviller veya diğer menkul kıymetlerden oluşan çeşitlendirilmiş bir portföye yatırım yapmak için birden fazla yatırımcının tasarruflarını bir araya toplayan yatırım araçlarıdır. Yatırım fonlarındaki yatırımcılar, fondaki paylara sahiptirler ve profesyonel yönetim ve çeşitlendirmeden yararlanırlar. Hisse senetleri gibi borsada işlem gören borsa yatırım fonları da bulunmaktadır.
Türevler: Değeri hisse senetleri, tahviller, emtialar veya endekslere bağlı olarak belirlenen finansal sözleşmelerdir. Yaygın türevler arasında opsiyonlar, vadeli işlemler ve takaslar yer alır. Genellikle riskten korunma veya spekülasyon amacıyla kullanılırlar.
Gayrimenkul Yatırım Ortaklıkları: Gelir getiren gayrimenkullere sahip olan, bunları işleten veya finanse eden şirketlerdir. Yatırımcılara doğrudan fiziksel mülk sahibi olmadan gayrimenkul yatırımı yapma fırsatı sağlarlar.

Dış ticaret teorisi, ülkelerin neden dış ticaret yaptıklarını, dış ticaretten elde edecekleri kazançları ve bu kazancın nasıl paylaşılacağını açıklamaya çalışır. Bu teorik analizler, ülkelerin izleyeceği dış ticaret politikalarının şekillenmesine yardımcı olur.

• Ülkeler arasında hangi malların ticareti yapılmalıdır? Kim hangi malı ihraç etmeli, hangilerinin ithalatını yapmalıdır?
• Ticareti yapılan malların fiyatları nasıl belirlenecektir?
• Ülkeler serbest dış ticaretten ne ölçüde kazançlı çıkacaktır? Ticaretten elde edilen kazançlar nasıl dağıtılacaktır?

Merkantilizm; 16 ve 17. yüzyıl arasında egemen olmuş, ticaret burjuvazisinin çıkarlarını öne alan, refahın dış ticaretle ve altın-gümüş gibi değerli madenlerin birikimiyle sağlanabileceğini öne süren ekonomi politikalarıdır.

Fizyokrasi, 18. yüzyıl Fransa’sında gelişen ve esas olarak hükümetlerin doğal ekonomik yasaların işleyişine müdahale etmemesi gerektiğini ve toprağın tüm servetin kaynağı olduğunu savunan politika anlayışıdır.

Ekonomik insan (homo economicus), insanın rasyonel düşünen ve davranan bir varlık olduğunu, ekonomik çıkarlarını üst düzeyde sağlamak amacıyla hareket ettiğini ifade eden bir kavramdır.

• Dünya üzerinde iki ülke (A ve B) vardır ve bu ülkelerde iki mal (X ve Y) üretilmektedir.
• Ticaret takas yöntemiyle yapılmaktadır ve ekonomide nispi fiyatlar geçerlidir. Nispi fiyat bir malın fiyatının değişimi yapılan mal cinsinden ifade edilmesidir. 
• Malların üretiminde tek bir üretim faktörü emek kullanılmaktadır. Toprak, doğal kaynaklar, sermaye, girişimci gibi diğer üretim faktörleri dikkate alınmaz.
• Malların değişim değerini o malın üretiminde kullanılan emek miktarı belirler. Emeğin nispi fiyatları belirlemesi yaklaşımı emek-değer teorisi olarak adlandırılır.
• Klasikler emeğin verimliliğinin ülke içinde aynı fakat ülkeler arasında farklı olduğunu varsaymışlardır.
• Ekonomideki üretim faktörleri miktarı sabittir. Ülkede işgücü olarak değerlendirilebilecek kaynakta bir değişim olmayacaktır. Aynı zamanda ekonomilerin tam istihdam durumunda olduğu, bütün kaynakların etkin olarak kullanıldığı varsayılmaktadır. Bu varsayımla bağlantılı olarak ülkeler arasında herhangi bir üretim faktörü hareketliliğinin (mobilitesi) olmayacağını varsaymışlardır.
• Klasik teori, ekonominin arz yönüne odaklanmıştır. Ülkeler arasında malların üretiminde verimlilik (teknoloji) farklılıklarını esas almışlardır.
• Malların üretiminde sabit maliyetler koşulunun geçerli olduğunu varsaymışlardır. Bu varsayıma göre bir malı üretmenin maliyeti ile üretim miktarı arasında ilişki yoktur. Üretim maliyetini malın üretimi için harcanan emek-zaman miktarı belirler ve bu sabittir. 
• Ülke içinde gelir dağılımının değişmeyeceğini, dış ticaretin gelir dağılımını etkilemeyeceğini varsaymışlardır.
• Ülkeler serbest ticareti engelleyecek hiçbir önleme başvurmamaktadır.
• Malların dış ticaretinde, fiyatı etkileyebilecek taşımacılık maliyetleri, sigorta gibi giderler sıfır kabul edilmiştir.

Mutlak üstünlük, bir ülkenin bir malı diğer ülkeye göre daha verimli üretmesidir. Diğer taraftan daha verimli üretim, o malın nispi olarak daha ucuz olması anlamına gelecektir. A. Smith’e göre ülkeler serbest ticaret yoluyla nispi olarak daha pahalıya gerçekleştirdikleri üretimi bırakarak, daha ucuz üreticiden ithal etmelidir. Böylece serbest ticaretten iki ülke de kazançlı çıkacaktır.

Karşılaştırmalı üstünlükler teorisine göre her iki malın üretiminde de mutlak olarak dezavantajı olan bir ülke, daha az dezavantaja sahip olduğu malın üretiminde uzmanlaşıp ihraç ederse bu malın üretiminde karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olur.

Üretim imkânları doğrusu mevcut kaynaklarla o ekonomide üretilebilecek  maksimum mal miktarlarını gösterir.

Fırsat maliyeti, bir birim Y ürünü üretmek için vazgeçilmesi gereken bir X ürünü miktarıdır. Bir ülke bir ürünü daha düşük bir fırsat maliyetiyle üretebiliyorsa o zaman o ürünün üretiminde karşılaştırmalı üstünlüğe sahiptir. Marjinal dönüşüm oranı ise üretim imkanları eğrisi üzerinde bir noktadaki eğimi ve o üretim noktasındaki fırsat maliyetini göstermektedir.

Dış ticaret haddi ithal malı karşılığında ne miktarda ihraç malı değişiminin yapıldığını gösterir. Dış ticaret hadleri, dış ticaret sonucunda elde edilecek kazanç ve kayıpları gösterir. Kazanç veya kayıp, ihraç edilen malların fiyatındaki değişim ile ithalatı yapılan malların fiyatlarındaki değişime bağlıdır.

Teklif eğrisi, çeşitli ticaret hadlerinde, ilave bir birim ithal malı karşılığında, ihraç etmeyi teklif edeceği mal miktarını göstermektedir.

Toplumsal farksızlık eğrileri, bir ülkede belirli bir anda tüketicilere aynı fayda seviyesini sağlayan mal bileşimlerini göstermektedir.