Denge Analizi ve Modern Dış Ticaret Teorileri

Bir ekonomide tüm aktörler açısından eş zamanlı olarak arz-talep eşitliği durumu genel denge olarak tanımlanır. Genel denge ekonomideki tüm mal ve hizmet üreten sektörler arasındaki ilişkileri kapsamına alan, ekonominin bütününü içeren bir analiz türüdür.

Karşılaştırmalı statik analiz yönteminde, mevcut denge koşulu bir değişkendeki değişim sonucunda ortaya çıkan yeni durumla karşılaştırılır. Örneğin fiyattaki değişim sonrasında yeni denge durumu öncekiyle karşılaştırılarak oluşan etkiler analiz edilir.

Bir ekonomide dış ticaretin yapılmadığı, sadece kendi ürettiklerinin tüketildiği durumu tanımlamak için otarşi kavramı kullanılır. Bir ekonominin kendi kendine yeterli olması esasına dayanan otarşi durumunun tam karşıtı ekonomik özgürlüklerin ve serbest ticaretin esas alındığı liberal ekonomidir.

Genel denge koşulu orijinden en uzak toplumsal farksızlık eğrisinin üretim imkânları eğrisine teğet olmasıyla sağlanır. Şekil 2.1’de (s. 42) bu durum grafik üzerinde gösterilmiştir.

Dış ticaret, her ülkenin nispi olarak daha ucuza ürettiği malın üretiminde uzmanlaşmasına yol açmaktadır. Bu duruma uzmanlaşma etkisi ya da kazancı denilmektedir.

Dış ticaret sonucunda her iki ülkedeki tüketicilerin daha ucuza X veya Y malı tüketim olanağına kavuşmaları değişim kazancı veya tüketim kazancı anlamına gelmektedir.

Kısmi denge analizi aracılığıyla belirli bir piyasada, üretim sektöründe dış ticareti etkileyebilecek faktörlerin neler olduğu açıklanmaktadır. Bu nedenle öncelikle ilgilendiğimiz piyasaya veya sektöre yönelik arz-talep eğrilerini kullanmamız gerekecektir.

Bir mala ilişkin negatif eğimli talep doğrusu talep edilen miktarla fiyat arasındaki ters yönlü ilişkiyi gösterir. Bir başka ifadeyle bir malın fiyatı arttığında, diğer koşullar değişmiyor iken o mala yönelik talebin azalacağını göstermektedir. Bu nedenle de talep eğrisi negatif eğimlidir.

Piyasa fiyatının üzerindeki fiyatlarda da bir malı talep eden tüketiciler, bu malı piyasa fiyatından elde etmeleriyle tüketici artığı (rantı) kazancı elde ederler. Tüketici artığı, malın piyasa fiyatındaki değişiminin tüketiciyi hangi yönde etkilediğini açıklamak için kullanılır.

Eğer piyasa fiyatından daha düşük fiyatlarda da üretim yapmaya razı olan firmalar bulunuyorsa üretici artığı oluşur ve piyasa fiyatına kadar devam eder.

Kısmi denge analizi, bir üretim dalı serbest ticarete açıldıktan sonra fiyattaki değişim karşısında üretici ve tüketici artığındaki değişimlerin ne yönde ve hangi büyüklükte olacağını gösterir. Bir genelleme yapmak gerekirse daha düşük fiyattan ithalat yapmak tüketici artığının artmasına, üretici artığının ise azalmasına yol açmaktadır. Grafikler üzerinde, üretici ve tüketici artığındaki değişimleri gösteren alanların büyüklüğü arz ve talep doğrularının esnekliği ile bağlantılıdır. Kısmi denge analizinde bir malın yurt içi fiyatıyla, dünya piyasasındaki fiyatı arasındaki fark ticaretin yönünü ve üretici ile tüketici artığının dağılımını belirler. Bazı durumlarda taşımacılık maliyetleri, döviz kurları veya malın ithalatında uygulanan gümrük vergisi gibi düzenlemeler bu fiyat farklılığının ortadan kalkmasına yol açar. Hükümetler, dış ticaret politikası araçlarını kullanarak bazı malların ithalatını zorlaştırabilir veya daha maliyetli hale gelmesini sağlayabilir.

Beşerî sermaye, bir ülkenin sahip olduğu işgücünün üretken olmasına, verimliliğinin artmasına yol açan yetenek, bilgi birikimi, deneyim, eğitim düzeyi ve sağlık durumu gibi değerlerin birikimidir.

Faktör donatımı, bir ülkenin sahip olduğu üretim faktörlerinin (toprak, emek, sermaye ve doğal kaynaklar) miktarı ve kalitesi olarak tanımlanabilir.

Heckscher-Ohlin Modeli açık veya saklı birçok varsayıma dayanmaktadır. Bu varsayımlardan bir kısmı karşılaştırmalı üstünlükler teorisinde de kabul edilen varsayımlardır.
• İki mal, iki ülke, iki üretim faktörü olduğu varsayılmaktadır.
• Ülkelerin mal ve üretim faktörü piyasasında tam rekabet şartları geçerlidir.
• Ülkelerin kendi içinde üretim faktörü hareketliliği tamdır; fakat ülkeler arasında üretim faktörlerinin hareket etmediği varsayılmaktadır.
• Ülkelerdeki üretim faktörleri aynı niteliktedir (homojendir).
• Ülkelerde üretim faktörü arzı sabittir ve tam olarak istihdam edilmektedir.
• Ülkelerin sahip oldukları üretim faktörü zenginlikleri nispi olarak farklıdır.
• Ülkeler arasında serbest ticaret vardır, uluslararası ticarete konan herhangi bir engel yoktur ve taşımacılık maliyetleri sıfırdır.
• Mallar, üretim faktörü yoğunluklarına göre sınıflandırılabilmektedir (emek yoğun, sermaye yoğun). Üretim faktörü fiyatlarına bağlı olarak bu yoğunluklar değişmemektedir. Örneğin bir mal emek-yoğun ise üretimi hep öyle kalacaktır.
• Teknoloji her iki ülkede de aynıdır. Bir başka ifadeyle malların üretim fonksiyonları her iki ülkede de aynıdır. Ülkelerdeki mal üretimlerinde aynı teknik uygulanmaktadır. Aynı üretim faktörü girdileri, aynı miktarda mal üretmektedir.
• Ülkelerde ölçeğe göre sabit maliyetler söz konusudur.
• İki ülkede de tüketici zevk ve tercihleri aynıdır.

Faktör kullanım yoğunluğu ise bir malın veya bir sektörün üretiminde hangi üretim faktörünün nispi olarak daha yoğun kullanıldığını göstermektedir. Örneğin tekstil ürünleri üretiminde otomobil üretimine göre daha fazla emek kullanılıyorsa tekstil ürünleri emek-yoğun; otomobil ise sermaye-yoğun mal ya da sektör olarak tanımlanır.

Nispi faktör bolluğu fiziki tanım veya fiyat tanımı aracılığıyla belirlenir. Fiziki tanımda ülkelerdeki fiziki faktör miktarları, sermaye (K) ve emek (L) miktarları karşılaştırılır. A ülkesindeki sermaye/emek oranı (K/L)A ile B ülkesinin sermaye/emek oranı (K/L)B değerlerine bakılır. Eğer (K/L)A<(K/L)B ise A ülkesi nispi olarak emeğin bol; B ülkesi ise sermayenin bol olduğu ülke anlamına gelir. Fiyat tanımında ise üretim faktörlerinin fiyatları esas alınır. Sermayenin fiyatı faiz (i), emeğin fiyatı ise ücret (w) ile gösterilir. Bir ülkede nispi olarak bol olan üretim faktörünün fiyatının da düşük olacağı öngörülür. Emeğin bol olduğu ülkede nispi olarak ücretler düşük olacaktır.

D. Ricardo’nun ticaret modelinde karşılaştırmalı üstünlük ve ticaretin şekli ülkeler arasındaki verimlilik farklılıkları tarafından belirlenir. Heckscher-Ohlin ticaret modelinde karşılaştırmalı üstünlük ve ticaret modeli ülkeler arasındaki faktör donatımlarındaki farklılıklar tarafından belirlenir.

Heckscher – Ohlin modeline göre üretimi için emeğe oranla daha çok sermaye gerektiren bir mal, sermayenin bol olduğu bir ekonomide üretildiğinde daha ucuz olacaktır. Bu nedenle ülkelerin hangi malların üretiminde uzmanlaşacağı sahip oldukları faktör donatımına bağlıdır.

Heckscher – Ohlin modeline göre emeğin daha bol olduğu ülkeler tekstil gibi emek yoğun malların, sermayenin daha bol olduğu ülkeler ise elektronik ürünler gibi sermaye yoğun malların üretiminde karşılaştırmalı üstünlüğe sahiptir. Ülkeler arasında üretim faktörü zenginliğindeki farklılıklar dış ticaretin kaynağını oluşturmaktadır.

Faktör fiyatları eşitliği teoremi, Heckscher- Ohlin modelinin öngördüğü şekilde ülkelerin nispi üretim faktörü donatımı farklılığına dayanarak dış ticaret başladığında, ülkeler arasında üretim faktörü hareketliliği olmasa bile ülkelerdeki üretim faktörü fiyatlarının eşitleneceğini ya da eşitlenmeyönünde
değişeceğini vurgulamaktadır. Çünkü bol olan üretim faktörünün nispi olarak bol kullanıldığı ürünlerin ihracatı, bu üretim faktörüne olan talebi artıracaktır. Böylece bu üretim faktörünün fiyatı yükselir. Diğer taraftan, ülkede kıt olan üretim faktörünün üretim sürecinde yoğun olarak kullanıldığı malların ithal ediliyor olması, kıt olan üretim faktörünün bollaşması sonucunu doğurur. Bu nedenle, kıt olan bu üretim faktörünün fiyatı düşer. Neticede dış ticaret bol olan üretim faktörünün fiyatını yükselterek, kıt olan üretim faktörünün ise fiyatını düşürerek üretim faktör fiyatlarının iki ülke arasında eşitlenmesine yol açar.

Stolper-Samuelson teoremi, dış ticaret aracılığıyla ülkenin ihracatını yaptığı malın fiyatının yükselmesi durumunda, o malın üretiminde yoğun olarak kullanılan üretim faktörünün (örneğin, işgücü veya sermaye) reel gelirin de yükseleceğini öngörmektedir.

Heckscher-Ohlin modeli, Ricardo’nun karşılaştırmalı üstünlük teorisinden iki temel açıdan farklılık göstermektedir. Birincisi, klasik teori yalnızca tek bir üretim faktörünü (emek) varsayar ve bu da onu dış ticaretin yurt içinde gelir dağılımını değiştirmediği sonucuna götürmektedir. Ancak Heckscher-Ohlin teorisi, iki üretim faktörünü (emek ve sermaye) analize katarak dış ticaretin yurt içi gelir dağılımını etkileyebileceğini göstermiştir. İkincisi, klasik teori uluslararası ticaretin kaynağı olarak ülkeler arasındaki teknoloji farklılıklarına dayanırken, HeckscherOhlin teorisi her yerde aynı teknolojinin varlığını varsayar ve ticaretin temeli olarak ülkeler arasındaki faktör donatımlarındaki farklılıkları esas alır.

Stolper-Samuelson’un bulgularına göre bir malın fiyatındaki değişiklik ile o malın üretiminde yoğun olarak kullanılan üretim faktörünün reel gelir arasında pozitif bir ilişki vardır. Malın nispi fiyatındaki değişiklik tarifeler yoluyla da yaratılabilir.

Rybczynski Teoremi, malların ve üretim faktörleri fiyatlarının değişmediği durumda, üretim faktörlerinden birinin arzının artması sonucunda o faktörü yoğun olarak mal ya da sektör üretiminin genişleyeceğini, diğer üretim faktörünü yoğun olarak kullanan mal veya sektör üretiminin daralacağını ortaya koyar. 

Rybczynski teoremi, mal fiyatları sabit tutulursa bir üretim faktörü donatımındaki artışın, o faktörü nispeten yoğun olarak kullanan malın/sektörün üretiminde bir artışa ve diğer malın üretiminde ise mutlak bir düşüşe neden olacağını belirtir.

Nitelikli işgücü, belirli bir alan veya meslekte uzmanlaşmış bilgi, eğitim ve uzmanlığa sahip olan işgücünü ifade eder. Nitelikli işgücü örnekleri arasında elektrikçiler, tesisatçılar, marangozlar, makinistler, bilgisayar programcıları ve sağlık uzmanları sayılabilir.