Yeni Dış Ticaret Teorileri

Irving Kravis’in geliştirdiği varlık teorisi, ABD’nin dış ticaretine konu olan malların kompozisyonuna etki eden faktörleri göstermeye yönelik bir çalışmaya dayanmaktadır.

Yeni dış ticaret teorileri, iki ana kategori altında sistematik bir şekilde incelenmiştir.

Yeni ticaret teorilerinin Ricardo ve Hecks­cher-Ohlin modellerinden farklılaştıran üç sapma; ölçek ekonomilerinin varlığı, eksik rekabet piyasaları ve ürün farklılaştırmasıdır.

Varlık Teorisini Irving Kravis geliştirmiştir

Teoriye göre, ABD’nin ithal ettiği sermaye yoğun mallar, bu ülkede olmayan veya kıt olan mallardır. ABD, üre­temediği veya yüksek maliyetler sebebiyle pahalıya ürettiği malları diğer ülkelerden satın almaktadır. Buna karşılık ABD’de bol olan ve düşük maliyetler­le üretilen mallar ise diğer ülkelere ihraç edilmekte­dir

Linder,
H-O teorisinin (H-O faktör donatımı teorisinin)
sadece doğal kaynak ve tarımsal ürünlerin dış ticaretini
açıklayabileceğini buna karşılık imalat sanayi
ürünleri dış ticaretini açıklamada yetersiz kalacağını
ileri sürmüştür.

Teoriye göre, sanayi ürünleri dış ticareti ülkeler arasındaki gelir ve tercih benzerlik­lere göre şekillenir. Benzer gelir ve tercih düzeyleri­ne sahip ülkeler arasında imalat sanayi ürünlerinin dış ticareti daha fazla gelişecektir. Gelir seviyesi yüksek ülkeler genellikle daha kaliteli ve yüksek fi­yatlı ürünleri tercih etme eğilimindedir. Bu neden­le söz konusu ülkeler arasındaki ticaret potansiyeli artar. Ayrıca, düşük gelirli ülkeler, gelir düzeylerine bağlı olarak aynı malın daha düşük fiyatlı ve dü­şük kaliteli çeşitlerini tüketeceklerinden bu ülkeler arasındaki ticaret potansiyeli daha yüksek olacaktır.

Linder teorisi dış ticarete konu olan malla­rın benzer ama farklılaştırılmış olan mallar olacağını öngörmektedir. Bu yaklaşım dün­ya ticaretinde gelişmiş ve gelir düzeyi yüksek ülkeler arasındaki ticaretin payının yüksek olmasını açıklamaktadır.

Linder teorisinin temel varsayımları şu şekildedir:
• Benzer gelir seviyelerine sahip ülkelerin
zevk ve tercihleri de benzerdir.
• Farklı gelir seviyelerine uygun olarak ürünler
farklılaştırılmıştır. Gelir seviyesindeki
farklılıklar zevk ve tercihleri de etkilediğinden
bireyler farklı ürünler talep etmektedir.
• Üretimde ölçeğe göre artan getiri söz konusudur.
İlk önce yurt içi talebe yönelik gerçekleşen
üretim daha sonra dış talebi de karşılamaya
yönelince üretim ölçeği büyüyecek ve
ölçeğe göre artan getiriden faydalanılacaktır

Teori, teknolojinin her üretim dalında aynı olmadığı ve her ülkenin tekno­lojiye aynı şekilde sahip olamayacağı düşüncesine dayanır. Teknolojik yeniliğe sahip üreticinin üre­tim maliyetlerin önemli ölçüde düşmesi diğer ülke üreticilerine karşı önemli bir üstünlük sağlar. Ayrı­ca, yeniliği yapan üretici söz konusu teknolojinin diğer ülkelerde (üreticilerde) olmaması nedeniyle yeni malların üretiminde tekel (monopol) konumu­na gelir. Bu sayede yenilik yapan ülke üreticisi söz konusu ürünü diğer ülkelere ihraç etme imkânına kavuşmaktadır. Teknolojik açığın yaratmış olduğu bu üstünlük, yeniliğin diğer ülkeler tarafından taklit edilmesine kadar sürer. Tekel konumunu ve karşı­laştırmalı üstünlüğünü kaybetmek istemeyen üretici firma sahip olduğu üretim teknolojisini diğer firma­lardan gizli tutar. Bu noktada, patent, fikrî ve sınai mülkiyet hakları ile ilgili yasal mevzuatlar teknolojik yeniliği yapan ilk üreticiyi desteklemektedir.

Çe­kim denkleminin uluslararası ticarete uygulama­sında en önemli öncü ise Jan Tinbergen’dir.

• Çekim modeline göre, iki ülke arasındaki dış ticareti, bu ülkelerin ekonomik büyüklükleri (GSYH) ile ülkeler arasındaki mesafe belirlemektedir.

• Çekim modeline göre, ihracatı ihracat yapan ülkenin ekonomik büyüklüğü ithalat yapan ülkenin ekonomik büyüklüğünden daha fazla etkilediğinden daha fazla ekonomik büyüklüğe sahip ülkeler nispeten daha fazla ihracat daha az ithalat yapacaktır. Buna göre, gelişmiş ülkelerin veya yüksek gelirli ülke­lerin dış ticaret dengesinin fazla verme ola­sılıkları, gelişmekte olan ülkelere göre daha yüksek olacaktır.

• Çekim modeline göre, dış ticarette, ticaret ortaklarının (ülkelerin) ekonomik büyük­lükleri arttıkça karşılıklı ticaret artar, ticaret ortakları arasındaki mesafe arttıkça karşılıklı ticaret azalır.

Ürün dönemleri teorisinin temel varsa­yımları şunlardır:

• Karşılaştırmalı üstünlük, ürünün yaşam süresinin hangi aşamasında olduğuna bağ­lıdır.
• Teknolojik bilgi kolayca elde edilememekte ve paylaşılmamaktadır.
• İçsel ve dışsal ölçek ekonomileri bulunmak­tadır.
• Ülkeler arasında tüketici tercihleri farklılık gösterir.
• Üretim ve pazarlama yöntemleri zaman içinde değişebilir.
• Tekel (monopol) ve oligopol piyasaları ge­çerlidir.
• Çok uluslu şirketlerin faaliyetleri yaygınlaş­maktadır ve yeni ürünün başka ülkelerde üretilmesine olanak sağlamaktadır.

Dinamik karşılaştırmalı üstünlükler yaklaşımı dış ticarette karşılaştırmalı üstünlüklerin zaman içinde yine faktör donatımı ve teknolojik geliş­meye bağlı olarak değişebileceğini esas alır.

Bir ülkede, aynı endüstri dalındaki ürünlerin hem ihracatının hem de ithalatının yapılmasıyla endüstri içi ticaret ortaya çıkar.

Endüstriler arası ticaret ise ülkeler arasındaki ticarette farklı sektörlerdeki malların değişimi­ni (ihracat ve ithalatını) ifade eder. Ülkeler uz­manlaştıkları ürünleri üretip ihraç ederken, diğer ürünleri de ithal etmektedir. Ülkeler kendilerinde bol olan üretim faktörü ile üretilen ürünleri ihraç ederken, kıt üretim faktörleri ile üretilen ürünleri ithal etmektedir

İçsel ölçek ekonomileri, bir üretici firmanın
üretimini artırmasına bağlı olarak birim başına
ortalama maliyetlerin düşmesidir. İçsel
ölçek ekonomileri firmaya özgüdür.
Ortalama maliyetteki düşüşün nedeni, uzmanlaşmaya
bağlı olarak verimliliğin artmasıdır.

Dışsal ölçek ekonomileri bir grup firmanın veya endüstri dalının, paylaşılan kaynaklar ve endüstri­nin büyümesi nedeniyle maliyet avantajı elde et­mesidir. Görüldüğü gibi, dışsal ölçek ekonomileri bir firmayı değil, tüm endüstriyi etkilemektedir. Dışsal ölçek ekonomisi gerçekleştiğinde, sektörün geneli büyümekte ve ortalama maliyetler düşmek­tedir. Dışsal ölçek ekonomileri (dışsal ekonomiler) pozitif ve negatif dışsallıklar nedeniyle gerçekleşe­bilir. Bazı gelişmeler endüstriyi olumlu etkilerken, bazıları olumsuz etkilemektedir. Nitelikli işgücü, uzmanlaşmış tedarikçiler ve iş birliğinin artması gibi faktörler pozitif dışsal ekonomilerdir. Bu fak­törler üretkenliği ve rekabet gücünü artırmaktadır

Yani kısaca;

Dışsal ölçek ekonomileri bir grup firmanın
veya endüstrinin, paylaşılan kaynaklar ve
endüstri büyümesi nedeniyle maliyet avantajlarından
yararlanmasıdır. Dışsal ölçek
ekonomileri bir firmayı değil, tüm sektörü
etkilemektedir.

Kümelenmenin (yığılmanın) nedenleri; kü­melenmenin uzman tedarikçileri destekle­me yeteneği, coğrafi olarak yoğunlaşmış bir endüstrinin işgücü piyasasının havuzda top­lanmasına olanak sağlaması ve coğrafi olarak belli bir bölgede yoğunlaşmış endüstrinin bilgi yayılımını teşvik etmesidir.

Krugman modeli tekelci rekabet koşullarında üreti­len farklılaştırılmış ürünlerin endüstri içi ticaretini açıklamaktadır.

Krugman
modelini diğer dış ticaret teorilerinden ayıran iki
temel özellik tekelci rekabet ve ölçek ekonomileridir.

Tekelci rekabetin anahtar kavramları firma düzeyinde ürün farklılaştırması ve içsel ölçek ekonomileridir

Düopol Piyasa: İki firmanın neredeyse paza­rın tamamına hâkim olduğu piyasa türüdür. Firmalar birbirleriyle fiyat konusunda reka­bet edebilecekleri gibi resmi veya gizli anlaş­malarla iş birliği yapabilirler.

Tekelci rekabet koşullarında faaliyet gösteren bir sektörün dış ticarete açılması piyasada ürün çeşitliliğinin artmasına ancak bu ürün­lerin üretiminin daha az sayıda fakat düşük maliyetle çalışan firmalar tarafından gerçek­leştirilmesine yol açacaktır.

Krugman’a göre, ölçeğe göre artan getiriler (ölçek ekonomilerini) uluslararası ticareti teş­vik eder.