Dış Ticaret Politikası

Dış ticaret politikası, hükümetler tarafından
ülkenin dış ticaret işlemlerini sınırlandırmak
ve düzenlemek amacıyla yaptıkları uygulamalar
bütününü ifade eder.

Ülkelerin izlediği dış ticaret politikası;

1. İhracat ve ithalatın miktarında,
2. Dış ticaretin yapısında,
3. Ülkenin ihtiyaç duyduğu kaynakların sağ­lanmasında,
4. Dış ticareti yapılan ürünlerin fiyatında de­ğişiklik yaratır.

Ülkenin izleyeceği dış ticaret politikası üç kay­naktan şekillenir: Tek taraflı önlemler, ikili anlaş­malar ve çok taraflı anlaşmalar. Tek taraflı önlemler sisteminde dış ticaret politikasının araçları, ticaret ortaklarına bağlı olmadan hükümet tarafından tek taraflı olarak belirlenir. İkili anlaşmalarda ticaret ortağı ülke ile birlikte ticaret politikası önlemle­ri kararlaştırılır. Serbest ticaret anlaşmaları bu tür anlaşmalara örnektir. Ülkelerin izleyeceği dış tica­ret politikalarını şekillendiren üçüncü kaynak ise Dünya Ticaret Örgütü anlaşmaları gibi çok taraflı anlaşmaların üstlenilmesidir. Ülkeler bu üç kaynağı birlikte ve birbiriyle uyumlu şekilde kullanarak dış ticaret politikalarını belirlerler.

İzlenen dış ticaret politikası temelde serbest tica­ret (liberalizasyon) ve korumacılık olarak iki farklı türde uygulanır.

Serbest ticaret politikası, dış tica­rete hükümet müdahalesinin neredeyse olmadığı, dış ticaretin serbest piyasada arz ve talebe bağlı olarak gelişmesi durumudur.

Korumacılıkta ise dış ticaret politikası araçları kullanıldığı devlet müda­halesi ile yurt içi pazar dış rekabetten korunması sağlanır. Doğal olarak korumacılık serbest piyasa güçlerinin işleyişini dışlar.

Dış ticaret politikası belirlenirken serbest ticaret ve korumacılık yaklaşımları arasın­daki denge sağlamak amaçlanır.

İthal ikamesi adı verilen kalkınma stratejisinde içe dönük bir sa­nayileşme politikası izlenmekte ve yurt içi pazara yönelik üretim yapan endüstriler dış rekabet gücü kazanana kadar yoğun bir şekilde korunmaktadır. İthal ikamesi kalkınma stratejisinde sadece gelişme potansiyeli olan endüstrileri değil bütün yurt içi endüstrileri dış rekabetten korumak üzere ekono­miye yoğun bir müdahale söz konusu olmaktadır.

Dışa açık kalkınma stratejisinde ise dış rekabet gücüne sahip endüstrilerde ihracat artışı sağlamak üzere teşvik ve özendirme politikaları uygulanmak­tadır. Gelişmekte olan ülkeler genellikle az sayıda ilkel tarım ürünleri ve ham madde ihracatçısı ko­numunda olduklarından, bu tür malların dünya piyasalarında meydana gelen istikrarsızlıklardan olumsuz etkilenmektedirler. Dolayısıyla gelişmekte olan ülkelerde dış ticaret politikasının en önemli amacı sanayileşmeye katkı sağlamak ve ürün çeşit­liliğini arttırmaktır. Bu amaçla sınırlı döviz kaynak­larının sanayileşme amacına hizmet edecek şekilde kullanılması gerekir. Bu nedenle gelişmekte olan ülkelerde dış ticaret politikası, lüks tüketim malları ve nihai ürün ithalatını kısıtlayıcı, ülkenin üretim kapasitesini artıracak olan ara ve yatırım malları it­halatını teşvik edici yönde kullanılması gerekir.

Devletin dış ticarete müdahalede kullandıkları araçları tarifeler ve tarife dışı araçlar olmak üzere iki ana başlık altında toplamak mümkündür.

Ticari nitelikteki malların ülke sınırından geçişi esnasında alınan vergilere gümrük tarifeleri denir.

Tek yanlı olarak ülkenin ticaret akımları üzerine uygulamış oldukları tarifelere otonom tarife denil­mektedir.

Ülkelerin yaptıkları anlaşmalar sonucunda bir bir­lerine uyguladıkları düşük oranlı tarifelere ise ter­cihli tarife veya tavizli tarife adı verilmektedir.

Gümrük tarifelerinin uygulanmasında temel amaç, hazineye gelir sağlamak ve yerli endüstrileri dış rekabetten korumaktır.

Devletler bir malın üretimi veya satışı üzerinden vergiyi iki esasa göre alırlar.

Devletler bir malın üretimi veya satışı üzerinden vergiyi iki esasa göre alırlar: Ad Valorem vergiler ilgili malın parasal değerinin belirli bir oranında alınan vergilerdir. Katma değer vergisi, özel tüke­tim vergisi gibi vergiler bu şekilde olan vergilerdir. Spesifik Vergiler ise malın fiziksel miktarları üzerin­den belirli bir tutarda alınan vergilerdir. Akaryakı­tın litresi başına alınan örneğin 5 liralık bir vergi veya ithal edilen petrolün varili başına alınan 2 do­larlık bir gümrük vergisi gibi.

Gümrük ver­gilerinin dar kapsamlı etkilerini şu şekilde sıra­lamak mümkündür;

1. Üretim etkisi
2. Tüketim etkisi
3. Gelir etkisi
4. Bölüşüm etkisi
5. Dış ticaret etkisi

1. İstihdam ve Gelir Artırıcı Etki; Gümrük tarifeleri ilgili malın yurt içi üretimini ar­tırarak, ekonomide eksik istihdam sorunu varsa kaynak kullanımını artırıcı bir etkiye sahip olur. Gümrük vergileri nedeniyle yurt içinde artan talebi karşılamak üzere daha önce atıl olan kaynaklar da üretime katılır. Atıl kaynakların üretime koşulması sonu­cunda istihdam düzeyi artarak ekonominin üretim kapasitesi genişler ve sonuçta işsizlik azalırken GSYH artmış olur.
2. Dış Açıkların Giderilmesi Etkisi; Gümrük vergileri ithalat hacminde yarattıkları daral­ma ölçüsünde dış ticaret açıklarının gideril­mesine neden olur. Gümrük vergisi sonra­sı daha önce ithal edilen malların yurt içi üretimindeki artış, yurt dışına döviz çıkışını azaltarak dış ticaret bilançosundaki açıkla­rın kapanmasına yardım eder.
3. Dış Ticaret Hadlerini İyileştirici Etki; Güm­rük tarifesi uygulayan ülke, eğer büyük bir ülkeyse dış ticaret hadlerinin ülke lehine iyileşeceği daha önce de vurgulanmıştır. Gümrük vergisi nedeniyle daralan ihracat pazarlarını ikame edecek yeni pazarlar bula­mayan ihracatçılar fiyatlarını kırdıklarında, dış ticaret hadleri ithalatçı ülke lehine de­ğişmiş olur.Ancak bütün bu etkilerin ortaya çıkabilmesi tarife uygulayan ülkenin ikili veya çok taraflı an­laşmalar ile kendini bağlamaması, karşı ülkelerin buna misillemede bulunmaması ve ithalatçı ülke­nin dünya ticaretinde önemli bir yere sahip olması durumunda söz konusu olur.

4. Gelir Dağılımını Değiştirici Etki; Yurt içi gelir dağılımının değiştirilmek istenmesi durumunda da gümrük vergileri kullanıla­bilmektedir. Şöyle ki; hükümet gelir dağılı­mında belirli bir sosyal sınıf lehine bir deği­şiklik yapmak istediğinde bu sosyal sınıfın üretiminde görev aldığı malların ithalatını tarifeler yoluyla sınırlandırır. Bu da sonuç olarak, bu malların üretiminde kârlılığın artmasına ve bu kesimde görev alanların gelirlerinin artmasına neden olur. Aynı şeyi tersinden de yapmak mümkündür.

Gümrük tarifeleri dışında dış ticaret akımlarına müdahalede kullanılan bu araçların tümüne tarife dışı araçlar adı verilmek­tedir.

Kota, ithal edilecek malların fiziki miktar veya değer olarak sınırlandırılmasıdır. Kotalar yoluyla belirli bir süre içinde (bir yıl, bir ay gibi) ithal edilecek mallar kesin bir şekilde kısıtlanmış olur. İthalat kotaları ta­rifelerin aksine ülkenin dış ticaretine kesin bir sınırlama getirmeleri nedeniyle ithalatı sınırlandırma konu­sunda tarifelere göre daha etkilidir. İthalatı kota ile sınırlandırılan malların hangi ithalatçı tarafından ithal edileceği ise hükümetin ithalat lisansını hangi firmalara verdiğine bağlıdır. Hükümet bir malın ithalatına kota koyarken aynı zamanda bu malların ithalatı üzerinden gümrük vergisi de alabilir.

Damping bir malın yurt içi piyasalarda yüksek,
dış piyasalarda ise düşük fiyattan satılması
durumudur