Dış Ticaret ve Uluslararası Yatırım İlişkileri

GSYH ekonomik birimlerin elde ettiği gelirlerin toplamına ve de o dönemde gerçekleşen harcamaların toplamına eşittir. Bu büyüklüğün zaman içinde değişmesi, ülkenin sahip olduğu üretim kapasitesinin artması bir başka ifadeyle üretim imkânları eğrisinin sağa doğru genişlemesi ekonomik büyüme olarak tanımlanır.

Yansız ekonomik büyüme, ülkenin emek ve sermayesinin aynı oranda artmasıyla gerçekleşir. Yansız ekonomik büyüme sonrasında ülkenin sermaye/emek (K/L) oranı değişmez.

Ticaret artırıcı yönlü büyüme, ihraç edilen ürünün üretiminde yoğun olarak kullanılan faktörün arzındaki artışa dayanır.

Ekonomik büyüme ile birlikte ithalata duyulan ihtiyaç azalmışsa ticaret azaltıcı yönlü büyüme söz konusudur.

Talep esnekliği düşük ürünlere çoğu tarım ürünleri örnek gösterilebilir. Bu nedenle üretimin bol olduğu dönemlerde bu ürünlerin fiyatı düşer, tüketicilerin harcaması dolayısıyla üreticilerin hasılatları azalır.

Yoksullaştırıcı (fakirleştirici) büyüme; ekonomik büyüme ülkenin ihraç malı üretimini arttırdığında, dış ticaret hadleri ülkenin aleyhine dönerek kötüleşmesi ve beraberinde refah seviyesi düşmesiyle gerçekleşir.

Fakirleştirici büyümenin gerçekleşebilmesi üç şarta bağlıdır. Bunlar;

• Büyüme, ihraç ürünü yönünde kuvvetli olmalıdır. İhraç ürünlerindeki üretim artışı uluslararası fiyatları etkileyecek düzeyde gerçekleşmelidir.
• İhraç ürünün dış piyasalarda talep esnekliği 1’den küçük, sert olmalıdır. Böylece, artan ihracat ürün fiyatlarını düşürür.
• Büyümeden önce de ülke ticaret yapan ülke olmalıdır. Artan ihracat sebebiyle ticaret haddinin kötüleşmesi, ülkenin refah seviyesi üzerinde olumsuz bir etki yaratır.

Ekonomik büyüme sadece üretim artışı ile ilgili iken kalkınma yaşam standardındaki gelişimi kapsamaktadır.

İlk başta artan ihracat, üretim artışı ile birlikte milli gelir seviyesi yükselir. İhracat artışı sayesinde söz konusu sektör ile gerisel bağlantısı olan sektörler de gelişir. Sektörler arasındaki bağlantılar sayesinde ihracat artışı, dış ticaret çarpanı ile ekonomide milli gelir seviyesine olumlu yönde katkı sağlar. Diğer yandan, ihracat ile birlikte artan üretim ölçek ekonomilerinden faydalanmayı ve beraberinde maliyetleri aşağıya çekme imkânı sağlar. İhracat, yaratacağı içsel ve dışsal ekonomiler yoluyla üretim maliyetinin azalmasına yol açar. Bu firmaların rekabetçiliğine olumlu katkı sağlar. İhracatın yaratacağı üretim baskısı teknolojik yenilikleri teşvik eder, yatırımları artırır ve ekonomik büyümeye katkı sağlar. İhracat sektöründeki gelişmeler beraberinde bu sektörde üretimde kullanılan faktörlerin gelirlerini de artırır. İhracatçı sektörlere yatırım yapan sermayedar kazanırken, işgücünün de gelir düzeyi yükselir.

• Gelişmiş ülkelerde daha az ithal edilmiş hammadde kullanan ağır sanayiler lehine değişiklikler yaşanmaktadır.
• Gelişmiş ülkelerin milli gelirinde hizmetler sektörünün payı arttığından hammadde talebi düşme eğilimindedir.
• Çoğu tarımsal üründe talebin gelir esnekliği düşme eğilimindedir.
• Özellikle gelişmiş ülkelerde tarımsal desteklemeler giderek artmaktadır. Bu ise tarımsal ürünlere yönelik ithalat talebini azaltmaktadır.
• Geri dönüşümün yanı sıra diğer gelişmelerle hammadde kullanımında tasarruf sağlanmaktadır.
• Yeni sentetik maddelerin üretiminin artmasıyla klasik hammaddelerin yerini yeni sentetik maddeler ikame etmektedir.

Singer-Prebish tezine göre, uzun dönemde tarım ürünleri gibi birincil malların fiyatları imal edilmiş ürünlerin fiyatlarına göre düşmekte, bu ise birincil mallara dayalı ekonomilerin dış ticaret hadlerinin bozulmasına neden olmaktadır.

Uluslararası yatırımlar; portföy yatırımları, doğrudan yabancı yatırımlar ve bunların dışında kalan mevduat ve kredilerin yer aldığı diğer yatırımlar olmak üzere üç kategoriye ayrılır.

Bu tür yatırımların temel amacı sermaye kazancı, faiz, temettü veya elde tutulan finansal varlıklarla ilişkili diğer gelir akışları yoluyla finansal getiri elde etmektir.

Doğrudan yabancı yatırımlarda, yabancı yatırımcı satın aldığı/sıfırdan kurulmasına ortak olduğu/sermaye artırımına katkı sağlayarak ortak olduğu işletmede hem sermayesi hem de yönetiminde kısmen veya tamamen kontrol sahibidir.

DYY çeken bir ülke için;

• Yurt içi tasarruflarla desteklenebilecek yatırımlardan daha fazlasının gerçekleşmesine yol açar. Böylece üretim ve istihdam artar. Büyüme desteklenir.
• Ulaşım, enerji, telekomünikasyon vb. alanlardaki yatırımlar yoluyla altyapının gelişimine katkıda bulunur.
• Ulusal firmaların küresel pazarlara ve tedarik zincirlerine erişimini kolaylaştırabilir.
• Beraberinde getirdikleri ileri teknolojiler, yönetim becerileri ve iş uygulamalarından ulusal firmaların da yararlanmasıyla verimlilik ve rekabet gücü artışı sağlanabilir.

Göçün en önemli nedeni ekonomiktir. Kendi ülkelerin yeterli istihdamın olmaması ve ücretlerin düşük olması, işgücünün başka ülkelere göçünü teşvik etmektedir.

Uluslararası işgücü göçünün ekonomik faydaları; göçmen işçinin kalan çalışma hayatı boyunca yurt dışında kendi ülkesinden kazanabileceğinden daha yüksek reel ücret ve gelir elde etmesi, çocuklarının daha iyi bir eğitim ve daha iş fırsatı yakalayabilmesi, katlandığı maliyetten daha fazla gelir elde etmesi şeklinde sıralanabilir (Salvatore, 2013, s. 384).

Çok uluslu şirketler, çeşitli ülkelerdeki üretim tesislerine sahip olan, bunları kontrol eden veya yöneten firmalardır.

ÇUŞ’ların gerçekleştirdiği uluslararası doğrudan yatırımlar uluslararası sermaye hareketidir. Doğrudan yatırımın gerçekleştiği ülkeye çalışmak maksadıyla yabancı işgücünü de taşıyabilir.

Küresel değer zincirleri (KDZ), bir ürünün veya hizmetin üretim sürecinin farklı ülkeler arasında bölünmüş ve iş birliği içinde gerçekleştirildiği bir üretim modelini ifade eder. Bu modelde, bir ürün veya hizmetin üretimi için gereken farklı aşamalar farklı ülkelerde gerçekleştirilir ve bu ülkeler arasındaki iş birliği, üretim sürecini tamamlamak için birbirine entegre edilmiş bir ağ oluşturur.

Üretici odaklı küresel değer zincirleri, bir şirketin veya bir üreticinin, kendi üretim sürecinin farklı aşamalarını dünya genelinde farklı ülkelerdeki tesisler ve işletmeler arasında örgütlediği bir değer zinciri modelini ifade eder.

KDZ’lere katılmanın faydaları iç pazarı küçük ülkelerin ölçek ekonomisinden faydalanması, KDZ için üretim ekonomik büyümeye, istihdama, gelire ve vergi gelirlerine katkıda bulunur. Ayrıca, KDZ’ye katılan firmalar bilgi birikimi ve deneyim kazanırlar, teknoloji transferleri endüstrinin gelişmesini sağlar, ürün kalitesi artar, operasyon ve süreçler gelişerek kolaylaşır ve üretimde daha yüksek katma değerli faaliyetlere adım atılır.

Küresel değer zincirine katılımının olumsuz sonuçları; işgücü refahında bozulma, çevre sorunlarının artması, iş bölümünün bir sonucu olarak ülkeler arasındaki ekonomik uçurumların artması (uzun vadede az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin sadece düşük katma değerli üretim aşamalarında uzmanlaşması) ve KDZ’ye katılımın ulusal ekonomiyi dış şokların olumsuz etkilerine açık hale getirmesi şeklinde sıralanabilir.