Dışa Açık Makro Ekonomi ve Ödemeler Dengesi

Ödemeler dengesi; ülkede yerleşik kişilerin belirli bir dönemde diğer ülkelerdeki yerleşik kişilerle yaptıkları tüm ekonomik işlemlerin (mal, hizmet, gelir ve finansal varlık) sonucunu gösteren hesaptır. 

Yerleşik kişiler, ülkede bir yıldan daha fazla süreyle ikamet eden, o ülke ekonomisi içinde faaliyette bulunan kişiler, kurumlar, hükümet, merkez bankası, bankalar ve diğer sektörleri ifade etmektedir.

Alacak olarak kaydedilen kalemler:
• Mal ve hizmet ihracatını
• Yükümlülük artışı
• Varlık azalışı
Borç olarak kaydedilen kalemler:
• Mal ve hizmet ithalatı
• Yükümlülük azalışı
• Varlık artışı

Ödemeler Dengesi = Cari İşlemler Hesabı + Sermaye Hesabı + Finans Hesabı + Net Hata ve Noksan + Rezerv Varlıklar = 0

Cari işlemler hesabı, mal ve hizmet ticaretiyle birincil ve ikincil gelir hesaplarını kapsayan ve ödemeler dengesinin en önemli alt dengesidir. Cari işlemler hesabı, bir ülkeden dışarıya ve dışarıdan o ülkeye gerçekleşen cari ya da kısa dönemli fon akımlarını kaydeder.

Ülkeler arasında taraflardan biri diğer tarafa ekonomik bir değer devrederken bunun karşılığında herhangi bir ekonomik değer almadığı işlemlerin gösterildiği hesap ikincil gelir dengesidir.

Net faktör gelir kalemleri şunlardır:
• İşçi dövizleri ( + ) → (Dış alemden gelen)
• Müteşebbis gelirleri ( + ) → (Dış alemden gelen)
• Kâr transferleri ( - ) → (Dış aleme giden )
• Dış borç faiz ödemeleri ( - ) → (Dış aleme giden)
• Faiz gelirleri ( + ) → ( Dış alemden gelen)

Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH): Bir ülkenin vatandaşları tarafından o ülkenin sınırları içinde ve sınırları dışında elde edilen gelirdir. 

Doğrudan yabancı yatırım, yatırımcının yerleşiği olduğu ekonomi dışındaki bir ekonomide bir işletmenin yönetimini kontrol ettiği veya yönetiminde söz sahibi olduğu uzun vadeli yatırımlardır.

Ödemeler dengesi tablosunda net hata ve noksan kalemi, sermaye ve finans dengesi ile cari işlemler dengesinin farkı olarak tanımlanır.
Net Hata ve Noksan = Sermaye ve Finans Dengesi – Cari İşlemler Dengesi

Uluslararası yatırım pozisyonu, bir ekonomideki yerleşik kişilerin yurt dışındaki yerleşik kişiler ile finansal alacakları ve yükümlülüklerin yanında; rezerv varlık olarak tutulan altın ve döviz şeklindeki finansal varlıklarının belli bir tarihteki stok değerini gösteren istatistiki bir tablodur.

Doğrudan kotasyon, bir birim yabancı para ile ne kadar ulusal para satın alınabileceğini gösteren döviz kuru; Dolaylı kotasyon ise bir birim ulusal para karşılığında ne kadar yabancı para satın alınabileceğini gösteren döviz kurudur.

Çapraz döviz kuru, iki ayrı ülkenin para birimleri arasındaki kuru üçüncü bir para birimi kullanılarak hesaplanan döviz kurudur. Örnek olarak, Türkiye’de Euro ve TL arasındaki döviz
kurunun 30 TL / 1 Euro, TL ile ABD $ arasındaki döviz kuru da 26 TL / 1 $ olsun. Bu iki oranı
kullanarak Dolar / Euro çapraz kurunu aşağıdaki gibi hesaplayabiliriz: 30 TL / 1 Euro x 1 $ / 26 TL = 1,15 Dolar / Euro Yani 1 $ 1,15 Euroya eşittir. Ancak hesaplamada ortak olan para birimi TL’dir.

Bir ekonomide reel döviz kuru birden büyük ise ulusal para birimi cinsinden yurt dışı fiyat düzeyi  yurt içi fiyat düzeyinden büyüktür. Böyle bir durumda ulusal tüketiciler malları yurt dışından satın almak yerine yurt içinden satın alırlar. Sonuçta, yurt içinde üretilen mallara yönelik talep artacağı için yurt içinde üretilen malların fiyatları yükselir. Tersine, bir ekonomide reel döviz kuru birden küçük ise ulusal para birimi cinsinden yurt dışı fiyat düzeyi yurt içi fiyat düzeyinden küçüktür. Ulusal tüketiciler malları yurt içinden satın almak yerine yurt dışından satın alırlar. Yurt dışında üretilen mallara yönelik talep artacağı için yurt dışında üretilen malların fiyatları yükselir. Bu iki husus birlikte ele alındığında ticaret engellerinin ve ulaşım masraflarının olmadığı bir dünyada ulusal para birimi cinsinden iç ve dış fiyatların zaman içinde eşitleneceği hususuna tek fiyat kanunu denir.

Dövizin eş zamanlı şekilde bir piyasadan alınıp farklı bir piyasada satılarak kâr edilmesi işlemi döviz arbitrajıdır. Arbitraj yoluyla piyasalar arasında oluşan kur farklılıkları azalır.

Döviz piyasasında iki tür döviz kuru işlemi vardır: Spot ve vadeli işlemler. Spot işlemler, döviz alım-satım işleminin anında teslim edilmesidir. Vadeli döviz işlemleri ise gelecekteki bir tarihte belirli miktar ulusal para ödenerek (sabit bir kurdan) belirli miktarda yabancı paranın satın alınması veya satılması için yapılan işlemlerdir.

Satın alma ve satış işlemlerinin şimdiki piyasa kuru üzerinden yapıldığı piyasaya spot piyasa adı verilir.

Döviz talep eğrisini sağa kaydıran etmenler:
• Ülkede reel GSYH artışı sonucu ithal mallara yönelik talep artışı,
• Enflasyon oranının yükselmesi (İthal malların nispi olarak ucuzlaması),
• Yurt içi yerleşiklerin tercihlerini ithal mallar lehine değiştirmesi,

• Yurt içi ülkede faiz oranının yurt dışındaki faiz oranından küçük olması (Yabancı varlıkların
getirisinin yurt içi varlıkların getirisinden yüksek olması),
• Turizm ve diğer amaçlarla yurt dışına seyahat etmek isteyenlerin sayısındaki artış,
• Gelecekte beklenen döviz kuru artışı gibi döviz talebini belirleyen etmenlere bağlı olarak döviz talep eğrisi sağa kayar. Tersi durumlarda döviz talep eğrisi sola kayar

Devalüasyon, sabit döviz kuru sisteminde, ulusal paranın yabancı paralar karşısında değerinin düşürülmesidir. 

IS Eğrisi: Mal piyasasının dengede olduğu faiz oranı ve gelir düzeyi arasındaki negatif yönlü ilişkilerin geometrik yerini gösteren eğri.
LM Eğrisi: Para piyasasının dengede olduğu faiz oranı ve gelir düzeyi arasındaki pozitif yönlü ilişkilerin geometrik yerini gösteren eğri.