Verginin Tanımı ve Amaçları

Vergi teorisinin özünü oluşturan iki temel konu vardır. Birincisi, vergi teorisi sosyal refahın artırılması için vergilerin nasıl tasarlanması gerektiği, yani vergilemede adaletin ve etkinliğin sağlanması konusu ile ilgilenir. İkincisi, vergi teorisi çeşitli vergi türlerinin ekonomik etkileri konusu ile ilgilenmektedir.

Kamu harcamaları bu şekilde finanse edilirse, para arzı artacak ve bunun neticesinde fiyatlar genel seviyesi yükselecektir. Devletin kamusal mal ve hizmetleri finanse etmek için, çok daha kolay bir yol olan para basma yolunu tercih etmemesinin temel nedeni, para basmanın enflasyona yol açacak olmasıdır.

Vergi kişilerin karşılığında özel bir fayda sağlamadığı gelir, servet ya da harcama unsurları üzerinden alınan, faydasından kimsenin dışlanamadığı ve tüketiminde rekabetin olmadığı kamusal mal ve hizmetlerin doğrudan bir bedelidir.

Vergi tanımında mutlaka bulunması gereken temel unsurları şu şekilde özetlemek mümkündür:

• Vergi kamu otoriteleri tarafından alınır.
• Vergi gönüllü değil kanuni bir zorunluluktur.
• Vergide özel bir karşılık bulunmamaktadır.
• Vergi parasal bir yükümlülüktür.

Bu konuyla ilgili olarak iki görüş geçerlidir. Bunlardan birincisi faydayı tek vergi ölçütü olarak kabul eden fayda prensibidir. Buna göre herkes kamu hizmetlerinden sağladığı fayda ile orantılı olarak vergi ödemelidir. İkincisi ise faydayı değil, ödeme gücünü ön plana çıkartan ödeme gücü prensibidir.

Fayda prensibi herkesin kamu mal ve hizmetlerinden sağladığı fayda ile orantılı olarak vergi ödemesi gerektiği varsayımına dayanır.

Fayda prensibine göre; yatay adaleti sağlamak için aynı fayda seviyesine sahip olanların aynı vergiyi ödemeleri gereklidir.

Bu konuyla ilgili olarak iki görüş geçerlidir. Bunlardan birincisi faydayı tek vergi ölçütü olarak kabul eden fayda prensibidir. Buna göre herkes kamu hizmetlerinden sağladığı fayda ile orantılı olarak vergi ödemelidir. İkincisi ise faydayı değil, ödeme gücünü ön plana çıkartan ödeme gücü prensibidir.

Fayda prensibinin kişilerin kamu hizmetlerinden aldığı faydanın ölçülebildiği ve adalet ilkesine göre özel fayda edenin bedelini ödemesini gerektirdiği durumlarda kullanılması mümkündür.

Dikey adalet, farklı ekonomik koşullara sahip kişilerin vergileme açısından farklı muameleye tabi tutulmalarını ifade etmektedir. Burada amaç kamu gelirini artırmanın yanında, gelir ve servetin dağılımındaki farklılıkları azaltmak suretiyle sosyal adaleti sağlamaktır.

Dikey adaleti sağlamak için genellikle artan oranlı vergileme uygulanmakta ve böylece vergi borcu gelirdeki artıştan daha hızlı artmaktadır. Bir örnek vermek gerekirse artan oranlı vergilemede 20 lira geliri olan 2 lira (gelirinin %10’u), 30 lira geliri olan 4 lira (gelirinin %13,3’ü) vergi ödeyecektir. 

Dikey adaleti sağlamak için de kim daha fazla fayda sağlıyorsa onun daha fazla vergi ödemesi gereklidir. 

İdeal vergi, vergilemenin gerçekleştiği ekonominin yapısına ve bu yapının ortaya çıkardığı vergi çeşitliliğine bağlıdır. 

Eşit mutlak fedakârlık; vergi oranlarının bütün kişilerin katlandıkları fedakârlık aynı olacak şekilde ayarlanmasını ifade etmektedir. 

Eşit marjinal fedakârlık; toplumun katlandığı toplam fedakârlığın mümkün olduğunca minimum olmasını ifade etmektedir. 

Eşit fedakârlık kuramı temelde; i) gelir arttıkça artan her birim gelirden sağlanan marjinal faydanın azaldığı (azalan marjinal fayda kanunu) ve ii) bütün kişilerin gelirlerinden aynı tatmini sağladığı varsayımlarına dayanmaktadır.

Adam Smith’ten (1776) günümüze iyi bir vergi sisteminde olması gereken temel özellikler tartışılmaktadır. ‘Adalet, ekonomik ve idari etkinlik ve esneklik’ üzerinde hemfikir olunan başlıca vergi sistemi özellikleridir.

İyi bir vergi sistemi adil olmalıdır. Vergi sistemi farklı kişilere olabildiğince adil uygulanmalı ve vergi yükü adil bir şekilde dağıtılmalıdır. Bunun için de yansımanın yani verginin en son kimin üzerinde kaldığının bilinmesi gereklidir. 

İyi bir vergi sistemi ekonomik etkinliği sağlamalıdır. Bunun için bir ülkede uygulanan vergiler ekonomik kararları en az engelleyecek şekilde seçilmelidir. 

İyi bir vergi sisteminde vergilemenin idari ve uyum maliyetleri minimum düzeyde olmalıdır. İyi bir vergi sistemi keyfi değil, etkin bir vergi idaresine imkân tanımalı, mükelleflerin sistemi anlayabileceği ve değerlendirebileceği bir niteliğe sahip olmalıdır.

İyi bir vergi sistemi esnek olmalıdır. Vergiler ekonomik gelişme ve makroekonomik istikrarı sağlamak için yeterince esnek olmalıdır. Vergi sistemi ekonomik koşullardaki değişmelere hızlı karşılık vermelidir. Ekonomik koşullar değiştikçe vergiler ve vergi oranları ayarlanmalıdır.