Tarihsel Süreçte ve İktisadi Akımlarda Vergi

Adam Smith’in öncülüğünü yaptığı klasik anlayışta vergiler, yalnızca kamu harcamalarını finanse etmenin bir aracıdır.

Eski Yunan’da vergiler daha ziyade şehirlerin inşası, ölen askerlerin eş ve çocuklarına yardım edilmesi, sosyal hizmet ve ibadethanelerin inşası ve bakımı gibi farklı amaçların ifasında kullanılmıştır. 

18. yüzyılın sonunda Napolyon ile yaptığı savaşı finanse etmek amacıyla İngiltere Devleti, kişisel gelir vergisini uygulamaya koymuştur. 

Birinci safhada vergiler bedenen çalışarak ödenmiştir. İkinci safhada bedenen çalışma yerini ayni vergiye bırakmıştır. Son safhada ise günümüzde de olduğu gibi, vergi para olarak ödenmiştir.

Ayni vergileme, mübadele (takas) ekonomisinin uygulamasının doğal bir sonucudur. Para ekonomisinin olmadığı bir ortamda vergiler mal cinsinden ödenmiştir. 

İktisadi akımlar, genel itibarıyla ulusal ekonomide devletin üstlendiği role bağlı olarak kamuyu ilgilendiren diğer konularda olduğu gibi vergileme hakkında da görüş ortaya koyan iktisadi düşünce sistemleridir. 

Merkantilizm (merkantilist akım) kavramsal olarak ekonomik işlere özellikle de ticaret ve sanayiye ilişkin devletçe yapılan düzenlemeler anlamına gelen, feodalizm ile kapitalizm arasında yer alan ve “ticari kapitalizm” olarak da adlandırılan bir iktisadi akımdır. 

Ulusal servetin arttırılması için şu iki şeye önem verilmelidir: i) Sömürgecilik olabildiğince yaygınlaştırılmalıdır. ii) Dış ticaret fazlası oluşturmaya odaklanan ve korumacılığı önceleyen bir dış ticaret politikası izlenmelidir.

Fizyokrasi, bir iktisadi akım olarak 15. yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da doğmuş ve etkinliğini 1450-1750 yılları arasında yine bu ülkede devam ettirmiştir. 

Klasik iktisadın özünü, devletin ekonomiye müdahale etmemesine dayalı ve kökeni fizyokratlara dayanan “bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” felsefesi oluşturur.

Keynesyen iktisatta vergiler, kamu harcamalarını finanse etmenin yanında ekonomik ve sosyal hayata müdahalenin de bir aracıdır. Bir başka ifadeyle vergiler, ekonomik ve sosyal hayata müdahale etmenin ve böylece ekonomik ve sosyal hayatın arzulanan istikamette yönlendirilmesinin bir aracıdır.

Monetarist iktisadın bir parasal istikrarsızlık unsuru olarak en fazla üzerinde durduğu konu enflasyondur.

Negatif gelir vergisinde, geliri belli bir düzeyin (fakirlik haddinin) altında bulunanlardan vergi almak yerine, bunlara geliri ile fakirlik haddi arasındaki fark kadar devletçe ödemede bulunulması önerilmektedir. 

Kamu tercihi teorisi, James Buchanan ve Gordon Tullock öncülüğünde gelişen ve iktisat biliminin politik analizini yapan bir akımdır.

Arz yönlü iktisat, Keynesyen iktisadın ekonominin yalnızca talep yönüne odaklandığını ve dolayısıyla arz yönünü ihmal ettiğini savunarak ekonominin arz yönünü ön plana çıkaran bir iktisadi akımdır. 

Arz yönlü iktisat, diğer iktisadi akımlardan farklı olarak ekonominin talep cephesini değil; arz cephesini ön plana çıkarması bakımından iktisat/maliye literatüründe önemli bir yere sahiptir.

Küreselleşme ile ortaya çıkan ve vergilemede boşluk yaratan başlıca ekonomik ve teknolojik gelişmeler aşağıdaki gibi sıralanabilir:

• Uluslararası ticaretin ve e-ticaretin hacminin artması,

• Elektronik para (dijital ve kripto paralar) kullanımının ve paraların hacimsel olarak aşırı artması,

• Sınırötesi finansal merkezlerin yaygınlaşması,

• Tasarrufları yönlendirici (türev ürünler, koruma fonu vb.) finansal araçların sayısının artması,

• Yurt dışı faaliyetlerin (alışveriş, seyahat vb.) artması.

Transfer fiyatlandırması, çok uluslu bir şirketin hukuki ve ticari açılardan birbirine bağlı olan yurt içi ve yurt dışı şubeleri, kolları ve/veya iştirakleri arasındaki mal alım ve satımlarında uyguladıkları fiyattır.

Vergi rekabetinin aşırı ölçüde şiddetlenmesi durumunda bundan zarar gören ülkeler, vergi erozyonu (matrah aşınması) ile karşı karşıya kalırlar. 

Vergi cenneti, yabancı gerçek ve tüzel kişilere hem vergi avantajı sağlayan hem de daha iyi yönetim, uygun yasal prosedür, kazançları gizleme gibi fırsatlar sunan ülke, eyalet, bölge veya yerel yönetimlerdir. 

Hall-Rabushka düz oranlı vergi reform önerisini, temelde iki ana başlık altında toplamak mümkündür: i) Gelir üzerinden alınan vergilerde, artan oranlı tarifenin yerine düz oranlı tarifeye geçilmesi, ii) Kişisel gelirin yalnızca tüketilen kısmının düz oranlı vergilendirmeye tabi tutulması ve tasarruf edilen kısmının vergilendirme kapsamı dışında tutulması.

Tobin vergisi, bir para biriminin diğerine dönüştürülmesi esnasında bu işlem üzerine konulması öngörülen bir döviz işlem vergisidir.