Vergilerin Sınıflandırılması ve Kamu Gelir Türleri

Vergi sınıflandırması sayesinde vergi gruplarının mali, ekonomik ve sosyal etkileri konusunda genellemeler yapmak mümkün olmaktadır. Verginin, ekonominin işleyişini nasıl etkilediğini vergi türü belirler. Kişilerin, hane halklarının ve şirketlerin kararlarını vergi türü de etkilemektedir. Vergi sınıflandırması yapmanın diğer bir faydası vergi politikası yapıcılarının vergileri izlemesine olanak sağlamasıdır.

dolaysız ve dolaylı vergi ayrımı genel karakterli bir ayrımdır. Dolaysız ve dolaylı vergilerin temel ayrım şekli, verginin toplanması ve hesaplanmasına ilişkin idari düzenlemelere dayandırılmaktadır. Vergi yükünü taşıyan kişilerden toplanan gelir vergisi gibi vergiler dolaysız vergilerdir. Diğer yandan vergi yükünü taşımayan kişilerden toplanan katma değer vergisi gibi vergiler ise dolaylı vergidir.

hvh

Dolaylı vergilerden daha adil ve kesin olduğu kabul edilmektedir. Çünkü dolaysız vergilerde mükellefler kişisel olarak teşhis edilebilmekte, vergi oranları, indirimler ve ödeme zamanları önceden belirlenerek kendilerine bildirilmektedir ve vergi ödemesi gelirin elde edilmesi ile uyumlu olduğu için, bu vergiler kazandıkça ödeme esasına uygun olarak kabul edilirler ve  verginin bir başkasına yansıtılması oldukça güçtür. Bu sayede mükelleflere eşit davranmak ve vergi yükünün kimin üzerine düştüğünü hesaplamak kolaylaşır, gelir üzerinden alındıkları için geliri azaltmakla birlikte, vergi sonrası harcanabilir gelirin mükellefler arasında nasıl tahsis edileceği ile ilgilenmezler.

Böylece tasarruf edilen gelirin ve yapılan tüketim harcamasının miktarı ve harcamanın yapısı dolaysız vergiler yoluyla çarpıtılmaz. kamunun ekonomiyi genişletme ya da daraltmaya yönelik bir maliye politikası izlemesine bağlı olarak, oranları ve indirimleri ayarlanmak suretiyle harcanabilir geliri artırabilir ya da azaltabilirler. 

 geliri artırmak için girişilen çabalar neticesinde aynı zamanda vergi yükümlülüğünü de artırdıkları için çalışma ve teşebbüs gücü üzerinde caydırıcı etki yaratırlar, Dolaysız vergilere karşı gösterilen dirençler; kayıt dışı ekonominin büyüklüğü, çalışmak yerine boş zaman tercihi ya da seçimlerde dolaysız vergilere önem veren partilere oy vermemek gibi çeşitli şekillerde ortaya çıkabilmektedir.

Dolaylı vergiler mal ve hizmetlerin fiyatına dahil oldukları için, dolaylı vergiler yoluyla vergi kaçırmak için çok daha dar bir alan söz konusudur. Bu anlamda katma değer vergisi diğer vergilere göre vergikaçakçılığını azaltmanın en etkili yolu olarak kabul edilmektedir.

Dolaylı vergiler dolaysız vergilere göre daha az hissedilir. Dolaylı vergilerde tüketiciler neredeyse ödedikleri verginin farkında bile değildir. Özel tüketim vergisi gibi dolaylı vergiler fiyatın içindedir. Dolaylı vergilerin alıcılar tarafından hissedilmesi zordur ve bu nedenle dolaylı vergilerin mali anesteziye daha uygun olduğu kabul edilir.

Teorik olarak bir kişi dolaylı vergi ödemek istemiyorsa vergilendirilen mal ve hizmeti almaktan vazgeçebilir. Pratikte ise tüketim seviyesini değiştirmek suretiyle vergi yükümlülüğünü bir derece değiştirmek ya da azaltmak mümkündür. Örneğin, akaryakıt tüketiminden alınan dolaylı bir vergi artırıldığında hane halkları ısı yalıtımı yoluyla enerji tüketiminde etkinliği artırarak akaryakıt tüketimlerini azaltabilirler.

Maliye politikasını daraltmak ya da genişletmek için dolaylı vergilerin artırılması veya azaltılması bir araç olarak kullanılabilir. Dolaylı vergilerin artırılması tüketimi cezalandırıp tasarrufu teşvik ederken, dolaylı vergilerin azaltılması ise harcamaları teşvik ederken tasarrufu azaltıcı bir etkiye sahiptir. Dolaylı vergiler çevresel amaçlara ulaşmak ve tüketim kalıplarını değiştirmek için de kullanabilir.

Uyum Maliyeti: Dolaylı vergiler çoğu kez satış noktasında tahsil edilir. Bu nedenle dolaylı vergilerin yönetimi oldukça kolaydır. 

Dolaylı vergiler kazancın seviyesi ile ilgili olmadıkları için çalışmayı engellemez, tam tersine teşvik ederler. Dolaylı vergilerin artması fiyatları artırır ve dolayısıyla önceki yaşam standardının aynısını devam ettirmek isteyen tüketiciler, tasarruflarını azaltmak istemiyorlarsa, daha fazla çalışmayı tercih edebilirler. 

Mükelleflerin dolaylı vergilere direnç göstermesi, dolaysız vergilere kıyasla daha azdır. Bu nedenle hükûmetler dolaylı vergileri dolaysız vergilere göre daha fazla tercih edebilmektedir. 

 Dolaylı vergiler tersine artan oranlı vergi yükü (ric’i vergi yükü) yaratmaktadır. Tersine artan oranlı vergi yükü ise vergi eşitsizliğine yol açmaktadır ve gelir arttıkça vergi yükü azalmaktadır.

 Dolaylı vergiler, vergi konusuna ve oranına bağlı olarak, tüketicilerin tüketim ve tasarruf tercihlerini çarpıtabilirler. Dolaylı vergilerle bütün mal ve hizmetler aynı oranda vergilendirilirse ancak o zaman tüketim kalıpları üzerindeki etkisi tarafsız olur. 

Dolaylı vergiler fiyatları artırmak suretiyle ilave enflasyonist baskı yaratabilir. İşçiler artan yaşam maliyetleri ile karşılaşınca muhtemelen ücret artışı baskısında bulunabilirler ve bu gelecekte sırasıyla; fiyat artışlarına, yeni ücret artışı taleplerine ve maliyet enflasyonu sarmalına yol açabilir. Ancak dolaylı vergilerin, tüketimi engellediği sürece anti enflasyonist olduğu da ileri sürülmektedir. 

Dolaylı ve dolaysız vergi ayrımı daha çok gelir, harcama ve servet vergileri sınıflandırmasına göre yapılmaktadır. Bu anlamda gelir ve servet üzerinden alınan vergiler (gelir, kurumlar, motorlu taşıtlar, emlak vergisi gibi) dolaysız, harcamalar üzerinden alınan vergiler (katma değer, özel tüketim, gümrük vergisi gibi) ise dolaylı olarak kabul edilmektedir.

Üzerinden alındığı vergi konularına göre vergileri gelir, servet ve harcama (tüketim) vergileri olmak üzere üç gruba ayırmak mümkündür. Bunlara bir de kişinin fiziki varlığı üzerinden alınan ve pratikte uygulaması bulunmayan baş vergisi (kelle başına alınan götürü vergi) eklenebilir. Bu ayrımı matrahın akış ya da stok olma özelliğine göre de yapmak mümkündür. Bu anlamda gelir üzerinden alınan vergiler (gelir ve kurumlar vergisi) gelir akışı üzerinden, harcamalar üzerinden alınan vergiler (katma değer vergisi ve özel tüketim vergisi) harcama akışı üzerinden alınan dönemsel (belli bir zaman aralığında ölçülen) vergilerdir. Buna karşılık servet vergileri ise servetin elde tutulması (stok) üzerinden alınan ve dönemsel olmayan (belli bir zaman noktasında ölçülen) vergilerdir.

Spesifik ve Ad Valorem Vergi Sınıflandırması Vergi konusunun büyüklük ya da ağırlık miktarına dayandığı vergilere spesifik vergiler denir. Vergi konusunun değeri üzerinden alınan vergilere ad valorem vergiler denir. Motorlu taşıtlar vergisi spesifik vergilere, katma değer vergisi ve bütün dolaysız vergiler ise ad valorem vergilere örnek gösterilebilir.

Vergiler, vergi ödemede kullanılan araçlara göre ayni ve nakdi vergiler olarak sınıflandırılabilirler. Tarihte geniş uygulama alanı bulmuş olan ayni vergiler, mal ya da hizmet şeklinde ödenen vergilerdir. Günümüzde vergi para ile ödenmektedir, yani ayni vergi ödeme şekli kalmamıştır.

 Düzenleyici vergiler; kullanımını topluma, büyük maliyetler yükleyen malların tüketimini kısmak ve/veya vergiye rağmen kullanmaya devam edenleri cezalandırmak için uygulanan vergilerdir. Sosyal maliyeti özel maliyetinin üzerinde olan, yani negatif dışsallığı bulunan mallardan düzenleyici vergi alınmak suretiyle, maliyet dengelenmiş ve kaynak dağılımında etkinlik sağlanmış olur. Tamamlayıcı vergiler ise vergilemeye ilişkin amaçların gerçekleştirilmesi bakımından birbirleri ile uyumlaştırılan vergilerdir. Bu anlamda kişisel bir harcama vergisi, gelir vergisini tamamlayıcı bir vergi olarak kullanılabilir.

bir mal ya da hizmetin tüketiminin neden olduğu dışsal maliyetlere denir.

Yeni bir eğilim olan çevre vergilerinin amacı çevre kirliliğini ve negatif dışsallıkları önlemektir.