Vergileme Tekniği ve Vergi ile İlgili Temel Kavramlar

Devletin vergilendirme yetkisini kullanarak kamu hizmetlerinin finansmanını sağlamasıdır.

Verginin konusu en basit tabirle üzerine vergi konulan şeydir. Verginin konusu verginin kaynağını oluşturur. Bir vergi alınabilmesi için konusunun kanunla belirlenmiş olması gereklidir.Verginin konusu gelir, mal, hukuki işlem, hizmet gibi farklı unsurlar olabilir.

Vergi alacağı, “vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülü ile doğar” ifadesi ile vergiyi doğuran olay tanımlanmıştır.

Mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişidir. Vergi sorumlusu, verginin ödenmesi bakımından, alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan kişidir.

Vergi sorumlusu, verginin ödenmesi bakımından, alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan kişidir. Mükellefiyet ve vergi sorumluluğu için kanuni ehliyet şart değildir.

bu yöntem stopaj veya tevkifat yöntemi adı ile de anılmaktadır. Bu yöntemde vergi idaresi verginin tarh ve tahsil sorumluluğunu vergi sorumlularına bırakmaktadır. Vergi sorumlusu gerekli vergiyi tarh edip alacaklı vergi dairesine yatırmaktan sorumlu olmaktadır.

Vergi kanunlarına göre vergi mükellefi olmaları gereken kişilerin yine kanunlar ile kısmen veya tamamen vergi dışında tutulmalarına vergi muafiyeti denir. Vergi istisnası ise vergilendirilmesi gereken bir konunun yine kısmen veya tamamen vergi dışı bırakılması ile oluşur.

Vergi tarifesinin üzerine uygulandığı değer veya ölçülere matrah denir. Matrah ad-valorem veya spesifik olabilir.

Verginin tarhı, vergi alacağının kanunlarında gösterilen matrah ve nispetler üzerinden vergi dairesi tarafından hesaplanarak bu alacağı miktar itibarıyla tespit eden idari bir işlemdir.

Tebliğ, vergilendirmeyi ilgilendiren ve hüküm ifade eden hususların yetkili makamlar tarafından mükellefe veya vergi sorumlusuna yazı ile bildirilmesidir. Tebliğ tarihi sürelerin hesaplanması bakımından önem arz etmektedir. 

Verginin tahakkuku; tarh ve tebliğ edilen bir verginin ödenmesi gereken bir safhaya gelmesidir. Beyan üzerine yapılan tarh yönteminde verginin idare tarafından tarh edilmesiyle birlikte tahakkuk da aynı anda gerçekleşir.

Verginin tahsili; vergi borcunun kanunlara uygun surette ödenmesidir. Vergi tarh, tahakkuk ve tebliğ aşamalarını tamamladıktan sonra mükellef tarafından çeşitli yöntemlerle (havale, çek, kredi kartı, vb.) ödenmesi ile ortadan kalkar.

Vergi ahlakı mükelleflerin devletle aralarındaki ilişkiyi belirleyen davranış normlarıdır ve vergi  uyumunu etkileyen önemli bir faktördür. Vergi ahlakı vergi ödeme konusunda içsel bir motivasyon olarak kabul edilebilir. 

Vergi uyumu mükellefin vergi ile ilgili yürürlükteki tüm kurallara uyarak vergisini ödemesi şeklinde tanımlanabilir.

Vergilemenin sınırının belirlenmesinde hukuki, ekonomik, politik, psikolojik ve benzeri öğelerin birlikte dikkate alınması gerekir. Örneğin, mükelleflerin psikolojik durumları vergilemede başarıyı etkileyen önemli bir faktördür ve devletçe dikkate alınmalıdır.

Vergilemede hukuki sınır anayasa, yasa ve diğer mevzuattan kaynaklanır.

Vergi kapasitesinin en etkin biçimde kullanılacağı nokta verginin ekonomik sınırıdır. Bir ülke için GSYH, bir birey için gelirinin tümü verginin ekonomik sınırının son noktasıdır.

Vergilemenin Mali Sınırı Mevcut bir vergi oranının artırılmasına rağmen vergi hasılatında artık bir artışın olmadığı noktaya gelindiğinde verginin mali sınırına ulaşılmış demektir. “Vergilemede çoğu kez iki kere iki dört değil, bir eder” kuralı vergi oranları ile vergi hasılatı arasında doğrusal bir ilişkinin olmadığını ifade eder. Vergi oranları ile vergi hasılatı arasında doğrusal bir ilişkinin olmadığı Haldun-Laffer Eğrisi yardımı ile açıklanabilir.

Vergilemenin Politik Sınırı Vergi nedeniyle oyların düşmeye başladığı noktadan önceki durum vergilemenin politik sınırıdır. Vergi oranı artarken belli bir maksimum noktaya kadar oy sayısı da artmaktadır fakat belli bir noktadan sonra oy sayısı düşmeye başlayacaktır.

Vergi uyumunda mükellef kaynaklı sınırlar; Vergi yansıması, Verginin ikame etkisi, Vergi kaçırma ve vergiden kaçınmadır.

Vergi yansıması vergi mükellefinin üzerindeki vergi yükünü başkalarına aktarmasıdır. Vergi yansıması, vergi ödeyen mükellefin/firmanın ödediği vergiye karşı verdiği bir tepkidir.

Verginin İkame Etkisi Ödenen vergi kişinin üzerinde gelir etkisi veya ikame etkisi yaratabilir. Ödediği vergi nedeniyle mükellefin daha fazla çalışmak suretiyle vergiden önceki gelir düzeyine çıkmasına gelir etkisi, tüketimini kısarak dinlenmeye ve/veya eğlenmeye yönelmesine ise ikame etkisi denir. Gelir etkisi ekonomi açısından olumlu ve istenen bir etki iken ikame etkisi tersi yöndedir.

Yasal açıdan bakıldığında vergi kaçırmak, mükellefin vergi yükünü yasa dışı yollarla azaltmasıyken (örneğin gelirini düşük beyan etmek), vergiden kaçınma mükellefin vergi yükünü yasal yollarla düşürmesidir. Buna göre vergi kaçırmak yasadışı ve riskli bir davranıştır. 

Bir ülkenin en az geçim seviyesinin üstünde kalan gayri safi yurt içi hasılasına (GSYİH) o ülkenin vergi kapasitesi denir. Vergi gayreti oranı ise toplanan verginin vergi kapasitesine oranıdır. Vergi gayreti oranı, yönetimlerin kendi vergi kapasitelerinden ne oranda faydalandıklarını gösterir.

Devletin düzenlemelerinden, vergilemeden veya gözleminden kaçırılan ya da kısmen gizlenen katma değer yaratan ekonomik faaliyetlere ve bu faaliyetlerden elde edilen gelirlere kayıt dışı ekonomi denir.

 Bir kişinin vergi kaçırması, bireysel olarak ‘vergiyi ret’ etmesinin bir sonucudur. Verginin bireysel reddi olabildiği gibi toplumsal reddi de söz konusu olabilir. Uygulanmak istenen bir verginin toplumsal boyutta kabul edilmemesine verginin reddi denir.