Gelir Vergileri

Çünkü işletmelerin kazançları nihayetinde bireylerin eline kâr, kâr payı veya dağıtılmamış kazançlar şeklinde geçer. Eğer tüm kurum kazançları ortaklara payları oranında tahsis edilirse, kurumlar için ayrı bir vergiye gerek kalmadan kapsamlı gelir uygulaması bireyler üzerinden sağlanabilir.

Kapsamlı gelir tanımına geçmeden önce, öncelikle vergilendirilecek birimin kim olduğu ve gelirin hangi dönem baz alınarak hesaplanacağı sorularının yanıtlanması gerekir. Kişisel gelir vergisi açısından bu birim bireylerdir ve gelir genellikle bir yıllık dönem esas alınarak tanımlanır.

İktisadi açıdan kapsamlı gelir, bireyin belirli bir yıldaki tüketimi  ile net servetindeki değişim  toplamıdır. Bu tanım, bireyin o yıl elde ettiği toplam alım gücünü ifade eder. Ayrıca bağış, vergi ve hediyeler gibi tüketim sayılmayan kullanımlar da bu tanımda dikkate alınmalıdır.

Akım gelir, yalnızca bireylerin sahip olduğu üretim faktörlerinin kullanımıyla elde edilen ve sürekli nitelik taşıyan gelirleri kapsar. Bu faktörler emek, arazi, sermaye ve girişim olup; sırasıyla ücret, kira, faiz ve kâr olarak adlandırılan gelirler yaratır.
Akım gelir tanımı, hediye, arızi kazanç ve sermaye değer artışı gibi unsurları dışladığı için kapsamlı gelir tanımına göre daha dar kapsamlıdır. Bu nedenle vergilendirilmesi öngörülen gelir, kapsamlı gelire kıyasla daha sınırlıdır.

Ayni gelirlerin vergilendirilmesinde karşılaşılan temel güçlük, bireylerin bazı tüketimlerinin herhangi bir parasal harcama gerektirmemesi nedeniyle bu gelirlerin tespitinin zor olmasıdır. Bu tür piyasa dışı işlemler sonucu elde edilen ayni gelirler, bireyin parasal geliri olmaksızın satın alma gücünü artırmasına rağmen birçok gelir vergisi sistemi bu gelirleri tespit edemediği için vergilendirememektedir.

Kiracı bir bireyin ödediği kira bedeli kapsamlı gelir tanımına dahil edilerek vergilendirilirken, bireyin kendi evinde oturması durumunda herhangi bir kira harcaması olmadığı için doğrudan bir vergilendirme yapılamamaktadır. Ancak, yatay eşitliğin sağlanabilmesi için bireyin oturduğu evin rayiç kira tutarının tüketim harcamaları arasında hesaba katılması gerektiği ifade edilmektedir.

Kişisel gelir vergisi uygulamalarının farklılık göstermesinin temel nedeni, sistemin tasarımında kullanılan farklı özelliklerdir. Bu farklılıklar, ülkeler arasında veya aynı ülkenin farklı dönemlerinde çeşitli gelir vergisi uygulamalarının ortaya çıkmasına neden olabilir.

Kişisel gelirin vergilendirilmesinde kullanılan politika alternatiflerinden artan oranlı ve düz oranlı vergi tarifeleri, kitabın beşinci ünitesinde ele alınmaktadır.

Brüt geliri aynı (örneğin 90.000 TL) ancak net geliri farklı (örneğin biri 40.000 TL, diğeri 10.000 TL) iki bireyin aynı vergiyi ödemesi, vergilemede adalet ilkesini zedeler. Bu adaletsizliğin giderilebilmesi için, işin yapılması sırasında katlanılan maliyetlerin brüt gelirden düşülerek net gelirin vergilendirilmesi gerekmektedir. Böylece bireylerin gerçek ödeme güçlerine göre vergi yükümlülüğü belirlenmiş olur.

Gelir vergisi uygulamalarında amortisman, ekonomik ömrü birden fazla yıla yayılan sermaye mallarının (örneğin makine ve teçhizat) değer kayıplarının yıllık gelirle ilişkilendirilmesini sağlar. Bu uygulama, söz konusu varlıkların kullanımından doğan giderlerin yıllara yayılarak doğru bir şekilde net gelire yansıtılmasına yardımcı olur. Böylece, net gelir hesaplamasında daha gerçekçi ve adil bir sonuca ulaşılır.

Toplu gelir vergisi sisteminin temel amacı, belirli bir dönemde elde edilen tüm gelirlerin toplanarak artan oranlı bir tarife ile vergilendirilmesini sağlamak ve böylece eşitlikçi bir adalet anlayışına uygun sonuçlara ulaşmaktır. Bu sistemde farklı gelir türleri arasında ayrım yapılmaz, standart bir vergileme usulü uygulanır.

Ayrı sınıflı gelir vergisi sistemi, farklı gelir türlerine farklı vergi tarifeleri ve usulleri uygulayan bir sistemdir. Gelirlerin toplanması gerekmez; ticari kazanç, ücret, kâr payı gibi farklı gelir türleri için ayrı vergileme rejimleri uygulanır. Bu nedenle sistemde standart bir vergileme usulü bulunmaz ve artan oranlı tarifelerin uygulanması ya da bu tarifelerden beklenen sonuçların elde edilmesi mümkün değildir.

Gelir vergisi uygulaması, bireylerin elde ettiği ücretin vergi sonrası düşmesine neden olduğu için bazı bireylerde iş gücüne katılma kararını olumsuz etkileyebilir. Bu durum, bireylerin çalışmaya ayırdıkları süreyi azaltmalarına veya iş gücüne hiç katılmamalarına yol açabilir. Özellikle ücret düzeyine duyarlı bireylerde bu etki daha belirgin olabilir.

Aile gelirinin birlikte beyan edildiği sistemlerde, aile içerisindeki ikincil iş gücünün (örneğin eşin) iş gücüne katılma kararı vergi uygulamaları nedeniyle olumsuz etkilenebilir. Özellikle küçük çocuğu olan ailelerde bakıcı, ev hizmetleri ve ulaşım gibi ek masraflar, çalışmanın alternatif maliyetini artırır. Bu maliyetlerin yanı sıra, vergisel yükler de kararı zorlaştırır ve iş gücüne katılımı engelleyebilir.

Kâr gelirleri üzerinden alınan gelir vergisi, vergi öncesi ve vergi sonrası kazançlar arasındaki fark nedeniyle yatırımcıların yatırım yapma kararlarını olumsuz etkileyebilir. Vergi, yatırımın getirisini düşürdüğü için yatırım motivasyonunu azaltabilir.

Kapalı ekonomi varsayımı altında kârlar üzerinden alınan vergiler, hem yatırımcılar hem de tasarruf sahipleri tarafından paylaşılacağı için yatırım üzerindeki olumsuz etkisi daha düşük olur. Ancak dışa açık küçük ekonomilerde tasarruf arzı sonsuz esnek kabul edildiğinden, bu vergilerin yükü tamamen yerli yatırımcılara yansır ve yatırım kararları üzerinde daha güçlü olumsuz etkiler ortaya çıkar.

En az geçim indirimi uygulaması, bireyin ve ailesinin hayatını sürdürebilmesi için gerekli gelir düzeyine kadar olan kazancının vergiden muaf tutulmasını sağlar. Bu sayede vergi ödeme gücü sadece bu düzeyi aşan gelirler için başlar. Negatif gelir vergisi ise en az geçim düzeyinin altında geliri olan bireylere devletin doğrudan gelir transferinde bulunmasını ifade eder. Bu iki uygulama, birlikte kullanıldığında gelir vergisi sisteminin gelir dağılımını düzeltici etkisini artırır ve sosyal devlet anlayışına hizmet eder.

Vergi yönetimi ve denetimi etkin şekilde işlemediği sürece, teorik olarak adil bir şekilde tasarlanmış gelir vergisi sistemi bile uygulamada beklenen gelir dağılımı sonuçlarını sağlayamayabilir. Bu nedenle, gelir vergisi sisteminin tasarımı gerekli bir koşulken, adaletli bir gelir dağılımı için yeterli değildir. Uygulamada vergi yükünün doğru şekilde dağılabilmesi için etkili bir vergi yönetimi ve denetimi zorunludur.

Kurumlar vergisi doğrudan kurum tarafından ödenmekle birlikte, nihai yükü çeşitli ekonomik aktörler arasında dağılabilir. Bu aktörler arasında ortaklar, çalışanlar, tedarikçiler ve tüketiciler yer alır. Vergi yükünün kim tarafından taşındığı ise arz ve talep esneklikleri, piyasanın rekabet yapısı ve dönem (kısa ya da uzun dönem) gibi ekonomik faktörlere bağlı olarak değişiklik gösterir. Örneğin, talep esnekliğinin düşük olduğu ve arz esnekliğinin yüksek olduğu piyasalarda verginin tüketiciye yansıtılması daha kolaydır.

Kısa dönemde sermaye sabit maliyet niteliği taşır ve firma sermaye stokunu ayarlayamaz. Bu nedenle kurumlar vergisi nedeniyle ortaya çıkan maliyet artışı, kısa dönemde fiyatlara veya faktör fiyatlarına (özellikle emek ücretlerine) yansıtılamaz. Ayrıca sermaye sahipleri kısa dönemde işletmeyi terk edemez. Bu nedenle verginin hem tüketiciye (ileriye doğru yansıma) hem de üretim faktörlerine (geriye doğru yansıma) yansıtılması zorlaşır.

Kurumlar vergisi, kurumsal ve kurumsal olmayan işletmeler arasında vergisel farklılıklar yarattığı için, bu durum kurumsallaşma süreci üzerinde teşvik edici ya da caydırıcı etkilere neden olabilir. Eğer kurumlar vergisi, kurumsal işletmelere gelir vergisine kıyasla daha ağır bir vergi yükü getiriyorsa, işletmeler kurumsallaşma yoluna gitmekten kaçınabilir. Ancak bazı durumlarda kurumlar vergisi sisteminde sunulan vergi teşvikleri ve avantajlar, işletmeleri kurumsallaşmaya yönlendirebilir. Bu sayede organizasyonel gelişim, finansmana erişim kolaylığı ve ortalama işletme ölçeğinin büyümesi gibi uzun vadeli faydalar sağlanabilir.

Kurumlar vergisi, girişimcilerin yatırım kararlarını doğrudan etkileyerek iktisadi etkinliği azaltabilir. Verginin yol açtığı maliyet artışı, risk almayı zorlaştırabilir ve yatırım hacmini düşürebilir. Bu durum ekonomik aktivitenin yavaşlamasına neden olur. Ayrıca kurumsal yapıların vergi yükü nedeniyle dezavantajlı hale gelmesi, uzun vadede kurumsallaşmanın önünü tıkayabilir. Bu da organizasyonel verimlilik, sermaye piyasalarına erişim gibi potansiyel avantajların kaçırılmasına neden olur.