Tüketim Vergileri

Tüketim vergilerini, iktisadi açıdan genel anlamda dolaysız tüketim vergileri ve dolaylı
tüketim vergileri olarak iki başlık altında toplamak mümkündür.

Bir verginin otokontrol özelliğine sahip olması; vergi mükellefinin dışında verginin ödenmesini sağlayacak şekilde üçüncü kişilerin kayıt, bildirim, vergiyi keserek mükellef adına idareye ödeme gibi verginin takibini ve tahsilini kolaylaştıran mekanizmalara sahip olmasıdır.

Vergi rekabeti, rekabet gücünü artırmak isteyen idarelerin vergilendirme yetkisine sahip olduğu alanlarda rakip idarelere kıyasla mükelleflerin vergi yüklerini düşük tutmak suretiyle hareketliliği yüksek olan üretim faktörlerini kendi bölgesine çekmeye yönelik çabalardır

Dolaysız tüketim vergisi, gelir vergisi uygulama mantığının vergi tabanı olarak sadece bireyin tüketiminin esas alınarak uygulanması te­meline dayanır.

Gelir vergisi ile dolaysız tüketim vergisi arasındaki temel fark; tasarrufların vergi konusu yapılmamasıdır.

Dolaylı tüketim vergileri ise; herhangi bir dönem esasına bağlı olmaksızın, tüketimin gerçekleştiği aşamada verginin doğduğu ve vergilemenin gerçekleştiği tüketim vergisi türüdür.

Dolaysız tüketim vergisini gelir vergisinden ayıran en önemli unsur da söz
konusu matrahın hesaplanmasında ortaya çıkmaktadır.

Dolaysız tüketim vergisinin, bireylerin tasarruf kararlarını teşvik etmek gibi önemli bir işlevi olduğu kabul edilmektedir.

Birincisi tüm mal ve hizmetler üzerinden alınan genel tüketim vergileridir. İkinci grup, belirli mal ve hizmet­lerin tüketimi üzerinden alınan özel tüketim vergileridir. Üçüncü grup ise sadece gümrük işlemlerine konu olan; ithal edilen ve ihracatı yapılan mallar üzerinden alınan gümrük vergileridir.

Bu vergi türü toplu tüketim vergisi ya da yayılı tüketim vergisi şeklinde uygulanabilir.

Toplu tüketim vergileri; imalat, toptan satış ya da perakende satış aşamasında olmak üzere tek bir aşamada uygulanan tüketim vergileridir.

• İmalat (Üretim/İstihsal): Üretici firmanın ürettiği malı satış esnasında tahsil ettiği vergidir. İmalat vergisinin yönetimi kolay, yükümlü sayısı azdır. İmalat vergisinin tüketiciye yansıtılması kolaydır.
• Toptan satış: Yalnızca toptan satış aşamasından alınan vergidir.
• Perakende satış: Malın tüketiciye satılması aşamasında alınan vergidir.

Toplu tüketim vergileri tek aşamada alınan genel harcama vergisi olduğu için bu aşamada
vergi kaçırılırsa vergilendirilecek başka bir aşama olmadığı için vergi kaybı yüksek
olur. Toplu tüketim vergilerinin diğer bir olumsuz yönü, bir aşamada gerçekleştiği için
verginin yansıtılmadığı varsayımı altında vergi yükü imalat vergisinde üreticinin, toptan
satış vergisinde toptancının, perakende satış vergisinde perakendecinin üzerinde kalır.
Vergi yükü imalattan tüketime kadar olan süreç içinde yer alan satıcılar tarafından paylaşılmak
yerine bu süreçteki bir aktör tarafından üstlenilmektedir. Bu sonuç vergi eşitliği
açısından olumsuz bir sonuçtur.

Yayılı tüketim vergileri ise; üretimden nihai tüketim aşamasına kadar her aşamada alınan vergilerdir.

Yayılı tüketim vergilerinde, verginin malın her aşamasındaki satış fiyatı üzerinden hesaplanan tipine ciro vergisi denir.

Yayılı tüketim vergilerinde, , her aşamada ilave edilen katma değer üzerinden belirlenen tipine Katma Değer Vergisi (KDV) denilmektedir.

Bir yayılı tüketim vergisi olan ciro
vergisinde önceki aşamalarda
ödenen vergilerin de vergi
matrahına dahil olmasının
yarattığı sonuca vergi piramidi
denir.

Dolaylı tüketim vergileri öncelikle üç gruba ayrılabilir

KDV’nin temel özellikleri şu şekilde özetlenebilir:

• KDV, millî gelirin tamamını kapsayan genel bir vergidir.
• KDV, perakende satışlar dahil, mal ve hizmetlerin üretim ve teslimlerinin her aşa­masında uygulanır.
• KDV, tek (düz) oranlı bir vergi olup artan oranlılığın uygulanması mümkün değildir.
• KDV, bireylerin öznel durumlarını dikkate almayan objektif ve tarafsız bir vergidir.
• KDV, kayıt ve belgelere göre alındığı ve otokontrol mekanizmasına sahip olduğu için belge düzeninin yerleşmesine katkı sağlamaktadır.

Gayrisafi Hasıla Tipi KDV uygulamasında diğer firmalardan satın alınan sermaye mallarının bedelleri, amortismanlar ve yıl içerisindeki stok artışları matrahtan düşüleme­mektedir. Bu uygulama altında KDV matrahı; [(Satışlar + Stok Artışları) – Alışlar] şeklin­de hesaplanmaktadır. Bu tip bir KDV uygulamasının sermaye oluşumunu ve yatırımları olumsuz etkileyeceği açıktır.

Vergilemede KDV’yi kullanan ülkelerin çok büyük bir kısmı tüketim tipi KDV’yi kullanmaktadır.

Tüketim tipi KDV uygulamasında, diğer firmalardan satın alınan mal ve hizmet be­delleri ile sermaye mallarının bedelleri firmanın satış hasılatından düşülmektedir. Bu ne­denle amortismanların ayrıca vergi matrahından düşülmesi söz konusu değildir. Tüketim tipi KDV uygulaması altında matrah [Satışlar – Alışlar] şeklinde hesaplanmaktadır. Özel­likle yatırımları teşvik etmek isteyen ülkeler tarafından tercih edilen tüketim tipi KDV uygulamasının tasarrufları vergiden muaf tutan bir gelir vergisi uygulamasına eş değer olduğunu söylemek mümkündür.

Özel Tüketim Vergisi (ÖTV), sadece bazı mal ve hizmetlerin vergi konusu yapıldığı tüke­tim vergisi türüdür

Gümrük vergileri, uluslararası mal ve hizmet ticareti üzerinden alınan bir tüketim vergisi türüdür. Günümüzde genellikle ithal edilen mallar üzerinden gümrük vergisi alınmakta­dır. Ancak hem tarihi olarak hem de günümüzde ihraç edilen mallar üzerinden gümrük vergisi alındığı durumlar da bulunmaktadır.

Tüketim vergileri yatay ve dikey eşitlik bakımından da bazı sorunları beraberinde getirmektedir. Her şeyden önce dolaylı tüketim vergilerinde bireylerin kişisel özellikle­rini dikkate alarak artan oranlı bir vergi yapısı uygulama olanağı yoktur ya da oldukça sınırlıdır. Tüketimde düz oranlı bir vergi yapısının, yatay ve dikey eşitlik açısından bazı sorunlara yol açtığı kabul edilmektedir. Örneğin; aynı gelire sahip olan ancak yaş, alışkan­lıklar ve diğer faktörler nedeniyle tasarruf ve tüketim seviyeleri farklı iki aile farklı vergi ödeyecekleri için yatay eşitlik söz konusu olmayacaktır.