Uluslararası Ticaretin Vergilendirilmesi: Gümrük Vergisi ve Türkiye Uygulaması

İlk çağlarda Yunan ve Roma ile birlikte birçok uygarlıkta günümüzde uygulanan anlamında olmasa da bir gümrük vergisi uygulanmıştır. Bu dönemde gümrük vergisi kimi zaman mali amaçla kimi zaman da koruma amacıyla kullanılmıştır.

Gümrük vergisinin korumacı amaçlarla kullanılması düşüncesi ilk olarak Merkantilizm döneminde gelişmiştir.

On dokuzuncu yüzyılın ortalarına gelindiğinde Fransa ve İngiltere arasında bir serbest ticaret anlaşması dahi imzalanmıştır.

1947 yılında Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması yani kısa adıyla GATT imzalanmıştır.

Türkiye açısından gümrük vergilerinin tarihsel gelişiminde Tanzimat bir kırılma noktası olmuştur.

Osmanlı Devletinin kuruluş döneminde yerli tüccara % 2,5 ve yabancı tüccara ise %10 oranında uygulanan ve “Sadakat-ı Ticariye” adı verilen bir vergi uygulanmıştır.

Amediye, reftiye, masdariye ve müruriye adı verilen dört farklı vergi tahsil edilmiştir.

Osmanlı döneminde hem ithalat, hem ihracat, hem yurt içi tüketim ve hem de transit işlemleri gümrük vergisine tabi tutulmuştur.

Osmanlı Döneminde gümrük vergisinin tahsilinde ağırlıklı olarak iltizam yöntemi kullanılmıştır.

Türkiye’de 1973 yılından itibaren uygulanan 1615 Sayılı Eski Gümrük Kanunu 5 Şubat 2000 tarihinden itibaren yerini 4458 sayılı Yeni Gümrük Kanununa bırakmıştır.

- Gümrük vergileri, diğer vergilere göre idari yönden daha esnektir. 

- Gümrük vergileri ekonomik gelişmenin amaçlarına ulaşmada etkilidir. 

- Gümrük vergileri yurt içinde uygulanmadığı için, yurt içi üretime müdahale olasılığı zayıftır.

- Düşük gelir gruplarından ziyade yüksek gelir gruplarının tükettiği mallar ithal edildiği sürece, gümrük vergisi yüksek gelir gruplarının daha ağır vergi yükü taşımaları için etkin bir araç olarak kullanılabilecektir. Bu sayede eşitlik ilkesine hizmet edilmektedir.

Gümrük vergisinin iki temel amacı; devlete gelir sağlamak ve yerli sanayiyi yabancı rekabetine karşı korumaktır.

Gümrük vergisinin ilk amacı devlete gelir sağlamaktır. Gelirleri artırmak için sadece ülkede üretilmeyen ancak ülkeye girişi kolaylıkla izlenebilen mallar üzerine vergi konulmalıdır. Bu amaçla uygulanan gümrük tarifesine gelir amaçlı gümrük tarifesi denir.

Bir mal yurt içinde üretilmiyorsa ve özellikle de talebi nispeten esnek ise gümrük vergisinin oranı düşük olmalıdır.

Korumacı bir gümrük tarifesinin temel amacı, ithal edilen malların fiyatlarını yükseltmek ve bu sayede alıcıların yurt içerisinde üretilen rakip malları satın almasını sağlamaktır.

Serbest dolaşıma giriş; “ticaret politikası önlemlerinin uygulanması, eşyanın ithali için öngörülen diğer işlemlerin tamamlanması ve kanunen ödenmesi gereken vergilerin tahsil edilmesi” anlamlarına gelmektedir.

Gümrük Kanununa göre; “gerçek ve tüzel kişiler ile hukuken tüzel kişilik statüsüne sahip olmamakla birlikte yürürlükteki mevzuat uyarınca hukuki tasarruflar yapma yetkisi tanınan kişi ortaklıkları”, gümrük vergisinin yükümlüsü yani mükellefi olabilecek kişilerdir.

Gümrük Kanununa göre gümrük vergisi yükümlülüğü gümrük giriş beyannamesini tescil edildiği tarihte başlar.

Gümrük vergisinin yükümlüsü normal olarak beyan sahibidir. Ancak Gümrük Kanunun özel bazı durumlarda gümrük sorumluluğu ayrıca düzenlemiştir. Buna göre;

1. Gümrük beyanında kullanılan veriler, verginin alınmasını güçleştiriyor ise bunları verenler ve yanlış olduğunu bilenler vergiden sorumludurlar.

2. Serbest bölgelerdeki eşyayı, Kanuna aykırı olarak tüketen, kullanan, olaya iştirak eden ve ilgili bulunan kişiler vergiden sorumludurlar.

3. Kaybolan eşyanın serbest bölgede tüketilmiş veya kullanılmış saydığı hallerde, gümrük idarelerince bilinen en son kullanıcı vergiden sorumludur.

4. Kanununa aykırı Gümrük Bölgesine eşya sokulduğu ve gümrük gözetiminden çıkarıldığı durumlarda; ilgili kişi ve olaya iştirak eden ve ilgisi bulunan kişiler hep birlikte vergiden sorumludurlar.

5. Eşyanın geçici depolanmasından veya tabi olduğu rejimin uygulanmasından doğan yükümlülükleri yerine getirmeyen kişi vergiden sorumludur. 

Gümrük vergisi ödemekle yükümlü olanların vergi idaresinden bağlayıcı tarife ve bağlayıcı menşe bilgisi talep etme hakları vardır.

Gümrük Kanununda matrah kavramının yerine gümrük kıymeti kullanılmaktadır. Bunun nedeni matrahın tespitinde advalorem sistemin ağırlık kazanmasıdır.

Türkiye dahil birçok ülkede gümrük kıymeti Cenevre Kıymet Sözleşmesinde öngörülen sıraya göre tespit edilmektedir.

1. Sıra: İthal eşyasının gümrük kıymeti öncelikle satış bedelidir, yani eşyanın gerçekte ödenen ya da ödenecek fiyatıdır. Uygulamada ithalatın yüzde doksandan fazlasına satış bedeli yöntemi uygulanmaktadır.

4. Sıra: Eşyanın Türkiye’de tekrar satılması halinde, bu fiyattan yapılan bazı giderlerin düşülmesi suretiyle ulaşılan fiyat, gümrük kıymetine esas alınır.

Gümrük Kanunu’na göre, satış bedelinden ayırt edilebilmek koşuluyla aşağıdaki unsurların matrahtan indirilmesi (matraha dahil edilmemesi) mümkündür:

1. Eşyanın giriş yerine varışından sonra yapılan nakliye ve sigorta giderleri,

2. İthalattan sonra yapılan; inşa, kurma, montaj, bakım, teknik yardım giderleri,

3. Alıcı tarafından üstlenilen faiz giderleri,

4. Eşyanın Türkiye’de çoğaltılması hakkı için yapılan ödemeler; 

5. Satın alma komisyonları,

6. Türkiye’de ödenecek ithalat vergileri.

Gümrük Kanununa göre gümrük kıymetine (matraha) alıcı tarafından üstlenilen aşağıdaki unsurların dışında, hiçbir ilave yapılamaz. Buna göre matraha dahil olan unsurlar:

1. Satın alma komisyonu hariç, ödenen komisyonlar, tellaliyeler (yani aracılık ücretleri), kapların maliyeti, işçilik ve malzeme dahil ambalaj bedelleri.

2. Eşyaya katılan malzemeler, eşyanın üretim ve tüketiminde kullanılan aletler ve maddeler, eşyanın üretimi için dışarda gerçekleştirilen mühendislik, çizim gibi hizmetlerin bedellerinden verilecek paylar,

3. Fiyata dahil edilmemiş royalti (yani kullanım hakkı karşılığı) ve lisans ücretleri,

4. Eşyanın tekrar satışı veya çıkarılmasından doğan hasılanın satıcıya ait kısmı,

5. Giriş limanına kadar yapılan nakliye, sigorta, yükleme ve elleçleme giderleri.

Gümrük Kanununda muafiyetler ve istisnalar AB Gümrük Koduna (Kanununa) uygun bir şekilde Kanunun “özellik gösteren faaliyetler” başlığı altında bir arada toplanmıştır.

Aşağıdaki sayılan eşyalar vergisiz serbest dolaşıma girebilecektir:

1. Cumhurbaşkanı’nın şahsi ve ikametgahı için gelen eşya,

2. Karşılıklı olmak şartıyla, ithal edilen diplomatik eşya,

3. Genelkurmay Başkanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Kuvvet Komutanlıkları, Milli İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Makine ve Kimya Endüstrisi ve Gümrük Müsteşarlığının, görevleri ile ilgili olarak ithal edecekleri bir kısım eşya,

4. Değeri 150 Euro'yu geçmeyen eşya,

5. Gerçek kişilere ait bir kısım eşya. Örneğin; otomobiller, ev eşyası; çeyiz; miras eğitim materyali, geri getirilen eşya, yolcu beraberi eşya gibi. Burada eşyanın özellikle kullanılmış olması şartı aranmaktadır.

6. Gerçek kişilere ait diğer bir kısım eşya. Örneğin değeri 430 Euro'yu geçmeyen yolcu beraberi hediyelik eşya, şeref nişanları, alınan uluslararası hediyeler gibi.

7. Ticari olmayan amaçlar doğrultusunda kullanılmak üzere ithal edilen bir kısım eşya. Örneğin; eğitim, bilim ve kültürel amaçlı eşya, bilimsel aletler, tıbbi aletler, deney amaçlı hayvanlar ve biyolojik veya kimyasal maddeler, tedavi edici maddeler gibi.

8. Bir ticari faaliyetin yürütülmesi ile bağlantılı ithalat. Örneğin, nakledilen sermaye mal ve malzemeleri, komşu ülkelerdeki mülklerden elde edilen çiftlik ürünleri, mülkte kullanılmak üzere getirilen tohum ve benzeri ile numunelikler gibi.

9. Ulaştırmada kullanılan eşya. Örneğin, taşıma sırasında koruyucu yardımcı maddeler, canlı hayvanlar için ot, ilaç ve benzeri maddeler, konteynerlerdeki akaryakıt ve madeni yağları, araçların donatım ve işletme malzemesi, hava taşımacılığında kullanılacak taşıtlar ve bunların aksam ve parçaları gibi.

10. Bilgi materyali ithalatı.

11. Cenaze ve cenaze ile ilgili eşyanın ithali.

12. Diğer eşya. Örneğin, engellilerin kullanımına özgü eşya, kimyasal ve teknolojik olaylar ile ilgili zarar görenlere gönderilen eşya, uluslararası sportif faaliyetlerde kullanılmak üzere getirilen eczacılık ürünleri gibi. 

Türkiye’de de analitik tarife tasnif şekli kullanılmaktadır.

Advalorem tarife, eşyanın değerine uygulanacak bir vergi oranını ifade etmektedir.

Spesifik tarife, eşyanın fiziki miktarına uygulanacak bir vergi miktarını ifade etmektedir.

Gümrük vergisinin kendine has özelliklerinden dolayı gümrük vergisinin ödeme süreci yani; tarhı, tebliği, tahakkuku ve tahsili diğer vergilerin aksine 213 Sayılı Vergi Usul Kanununda değil, bizzat 4458 Sayılı Gümrük Kanununda düzenlenmiştir.

Gümrük vergisinin tarh işlemi, gümrük giriş beyannamesinin tescili ile başlamaktadır. Beyannamenin deftere kaydı ya da bilgisayara geçirilmesi ile tescil işlemi tamamlanır.

Tarh işlemi, gümrük vergisinin hesaplanması ile tamamlanmaktadır. Gümrük kıymetine (matrah) tarifedeki oran uygulanmak suretiyle hesaplanan gümrük vergisinin tahakkuk defterine veya bilgisayara kaydedilmesi ile tarh aşaması tamamlanmış olacaktır.

Gümrük vergisi, tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içerisinde ödenmek zorundadır.