Serbest Bölgelerin Vergilendirilmesi

Serbest bölgeler, bir ülkenin siyasi sınırları içinde yer almakla birlikte gümrük hattı dışında kabul edilen, ticari, mali ve iktisadi düzenlemelerin tümüyle veya kısmen uygulanmadığı özel alanlardır. Bu bölgeler sınai ve ticari faaliyetler için çeşitli teşvikler sunar ve genellikle ülkenin diğer kısımlarından fiziki olarak ayrılmıştır. Serbest bölgelerde gümrük mevzuatı yalnızca belirli durumlarda geçerlidir ve burada depolama, üretim, montaj gibi birçok faaliyet yürütülebilir.

Serbest bölgeler, ithalat ve ihracatı kolaylaştırmak, ülkenin dış ticaret hacmini geliştirmek, sanayi sektörünü canlandırmak, döviz gelirlerini artırmak, yeni istihdam alanları yaratmak ve teknoloji transferini hızlandırmak amacıyla kurulurlar. Ayrıca her ülke, bu genel hedeflere ek olarak kendi özel ekonomik hedeflerine göre serbest bölge uygulamaları geliştirebilir.

Serbest bölgelerde ihracat ve ithalat işlemleri, mal ve hizmet üretimi, depolama, yükleme ve boşaltma, bakım ve onarım, bankacılık, sigortacılık gibi birçok faaliyet gerçekleştirilebilir. Ayrıca bu bölgelerdeki şirketler ticaretin yanı sıra, ürünlerin işlenmesi veya montajı gibi üretim faaliyetlerinde de bulunabilirler.

Serbest bölgeler, serbest dolaşımda olmayan eşyanın herhangi bir gümrük rejimine tabi tutulmadan konulabildiği, ithalat vergileri ve ticaret politikası önlemlerinin uygulanmadığı alanlar olarak tanımlanır. Bu nedenle gümrük hattı dışında kabul edilirler. Ancak bu durum, devletin egemenlik yetkilerini kullanmasına engel değildir; ceza hukuku ve diğer yasal düzenlemeler bu bölgelerde geçerlidir.

Serbest bölgeler, üretim ve ticaret faaliyetlerinin yürütüldüğü, genellikle gümrük bölgesi dışında kabul edilen özel alanlardır. Lojistik köyler ise ulaşım hatlarının kesiştiği yerlerde kurulan ve yük taşımacılığı, depolama, paketleme gibi işlemlerin gerçekleştirildiği merkezlerdir. Lojistik köylerde gümrük avantajları veya vergi istisnaları serbest bölgelerde olduğu kadar belirgin değildir.

Serbest bölgelerde işletmelere sağlanan vergisel ve bürokratik kolaylıklar, ihracatçılara büyük bir esneklik sağlar. Bu bölgelerden yapılan teslimatlar ihracat sayıldığından, ülkenin ihracat hacmini artırır. Ayrıca formalitelerin azlığı sayesinde üreticiler daha hızlı ve verimli şekilde dış piyasalara mal sunabilir, bu da uluslararası rekabet gücünü artırır.

Serbest bölgelerde vergi avantajları, gümrük kolaylıkları ve düşük maliyetli üretim imkânları sunulması, bu bölgeleri yabancı yatırımcılar için cazip hâle getirir. Yabancı sermayenin gelmesiyle birlikte yeni teknolojiler de ülkeye transfer edilir. Bu durum, hem sanayinin modernleşmesine katkı sağlar hem de üretim kapasitesini artırır.

Serbest bölgeler, özellikle işsizliğin yüksek olduğu bölgelerde istihdam olanakları yaratarak iş gücünün ekonomiye kazandırılmasına katkıda bulunur. Bu bölgelerde çalışanlara yönelik vergi avantajları sayesinde işverenlerin istihdam maliyetleri azalır. Ayrıca işgücünün eğitilmesi ve kalifiye hâle getirilmesi açısından da pozitif bir etki oluşturur.

Serbest bölgelerde faaliyet gösteren şirketler, vergi avantajı ve düşük maliyetli üretim imkânları nedeniyle daha rekabetçi fiyatlar sunabilir. Bu durum, aynı ürünleri ülke içinde üreten yerli firmalar açısından rekabet dezavantajı yaratabilir. Ayrıca serbest bölgede üretilen malların ülke içine satılması, yerli üreticileri zor durumda bırakabilir.

Serbest üretim bölgelerinde faaliyet gösteren bazı şirketler, ekonomik kaygılarla çevresel önlemleri ihmal edebilir. Yetersiz arıtma tesisleri, kontrolsüz atık yönetimi, plansız yapılaşma gibi etkenler; çevre kirliliği, bitki örtüsünün tahribi, erozyon ve tarım alanlarının yok olması gibi ciddi sorunlara yol açabilir. Bu da uzun vadede telafisi güç çevresel zararlar doğurabilir.

1985 tarihli 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu’na göre, serbest bölgeler Türkiye Gümrük Bölgesi dışında sayılmış ve bu bölgelerde vergi, resim ve harç mükellefiyetlerine dair mevzuatın uygulanmayacağı belirtilmiştir. Bu düzenleme ile serbest bölgelerde faaliyet gösteren kişi ve şirketler için gelir ve kurumlar vergisinden tam anlamıyla muafiyet getirilmiş ve “vergi tatili” olarak adlandırılan bir ayrıcalık sağlanmıştır.

2004 yılında yürürlüğe giren 5084 sayılı Kanun ile serbest bölgelere sağlanan sınırsız vergisel avantajlara son verilmiş ve bu bölgelerde faaliyette bulunacak kişiler için Türk vergi kanunlarının uygulanmasına imkân tanınmıştır. Ancak bu tarihten önce ruhsat almış işletmelerin ruhsat süresi bitene kadar elde ettikleri kazançlar, faaliyet konularına bakılmaksızın gelir ve kurumlar vergisinden istisna edilmiştir.

2004 yılından sonra serbest bölgelerde faaliyete başlayan ve imalat işiyle uğraşan mükellefler, yalnızca bu üretim faaliyetlerinden elde ettikleri kazançlar için gelir ve kurumlar vergisi istisnasından yararlanabilirler. Ancak istisna uygulamasında; faaliyet ruhsatında belirtilen üretim kapsamında olması, üretimin büyük kısmının işletmenin kendisi tarafından yapılması, fiili kapasite kullanımına dayanması ve işletmenin üretim riskini üstlenmiş olması gibi kriterlerin sağlanması gerekir.

2017 yılında yapılan düzenlemeye göre, serbest bölgede tamir, bakım, analiz, paketleme, etiketleme gibi hizmet faaliyetlerinden elde edilen kazançlar da gelir veya kurumlar vergisi istisnasına tabi olabilir. Ancak bu hizmetlerin yalnızca yurt dışındaki kişilere verilmiş olması ve hizmete konu malların Türkiye’ye girmeden doğrudan yabancı ülkelere gönderilmesi şarttır.

2009’dan itibaren serbest bölgelerde çalışanlara sağlanan ücret istisnası, bazı şartlara bağlanmıştır. Üretilen ürünlerin FOB bedelinin en az %85’inin yurt dışına ihraç edilmesi, vergi dairesine gerekli bildirimlerin yapılması ve bu durumun yeminli mali müşavir raporuyla teyit edilmesi gereklidir. Ayrıca işverenin bu istisnadan doğan gelir vergisi stopajını üstlenmesi gerekmektedir.

Türkiye’den serbest bölgelere yapılan mal teslimleri, ihracat istisnası kapsamında değerlendirilir ve bu işlemler KDV’den muaftır. Serbest bölgeler, gümrük hattı dışında sayıldığından, bu bölgelere yapılan teslimler yurt dışına yapılmış gibi değerlendirilir. Bu nedenle KDV hesaplanmaz. İşlem yapan mükellef, bu satışla ilgili yüklendiği KDV’yi indirebilir veya iade alabilir.

Serbest bölge sınırları içerisinde faaliyet gösteren firmaların, yine aynı bölgede faaliyet gösteren diğer firmalara yaptığı mal teslimleri de KDV’den istisnadır. Ancak bu istisna “kısmi istisna” niteliğindedir. Bu nedenle bu tür işlemlerde yüklendiği KDV’yi satıcı indirim konusu yapamaz, ancak bunu gelir veya kurumlar vergisinde gider veya maliyet olarak gösterebilir.

Serbest bölgeden Türkiye’ye yapılan mal teslimleri ithalat sayılır ve ithalat KDV’ye tabidir. Bu nedenle Türkiye’ye mal getirildiğinde, gümrükleme sırasında KDV hesaplanarak ödenir. Bu uygulama, “varış ülkesinde vergilendirme” ilkesine dayanır.

Serbest bölgeden doğrudan yurt dışına yapılan mal teslimleri ihracat niteliği taşır ve KDV'den istisnadır. Bu tür teslimlerde de tam istisna uygulanır; mükellef, bu işlem nedeniyle yüklendiği KDV’yi indirebilir ya da iade alabilir.

KDV’de “tam istisna” uygulanan işlemlerde, işlem KDV’den muaf olduğu gibi bu işlem nedeniyle yüklenilen KDV de indirim konusu yapılabilir. Oysa “kısmi istisna”da işlem KDV’den muaf olsa da, yüklenilen KDV indirilemez ve maliyet veya gider olarak dikkate alınır. Serbest bölgelerle ilgili işlemlerde bu ayrım, işletmelerin vergi yükünü doğrudan etkiler.

5084 sayılı Kanun öncesinde serbest bölgeler, Türk vergi kanunlarının tamamen dışında bırakıldığından, buradaki faaliyetlerle ilgili belgeler damga vergisi ve harç kapsamına girmemekteydi. 5084 sayılı Kanun’un geçici 3/c maddesiyle 31.12.2008’e kadar bu belgeler istisna kapsamında tutulmuştur. 5810 sayılı Kanun’la birlikte Türkiye'nin AB üyeliğinin gerçekleştiği yılın sonuna kadar serbest bölgede düzenlenen belgeler üzerinden damga vergisi ve harç alınmaması düzenlenmiştir