Uluslararası Ticarette Gümrük Rejimleri

Günlük hayatta gümrük kelimesi, gümrük teşkilatı, gümrük memuru, gümrük idaresinin görev yaptığı bina, gümrük hattı ve gümrük bölgesi anlamlarına karşılık kullanılabilmektedir. Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre gümrük ise; “Bir ülkeye giren veya bir ülkeden çıkan mal ve eşya üzerinden alınan vergi”, “Bu verginin alınması işlemiyle uğraşan devlet kuruluşu” ve “Sınır kapılarında denetim ve gözetim işlerinin yapıldığı yer” olarak tanımlanmaktadır.

Gümrük rejimi, gümrükteki uygulamaların yasal düzenlemelerle gümrüğe bağlanması, diğer bir ifadeyle kanunla belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde yapılacak işlemler için tespit edilen kurallar bütünüdür. Söz konusu usul ve esaslar çerçevesinde eşyanın bir gümrük rejimine tabi tutulması talebinde bulunulması gümrük beyanı olarak adlandırılmaktadır.

Ekonomik etkili gümrük rejimlerini özel iki temel unsur bulunmaktadır. Bunlar;

• Türkiye gümrük bölgesi içinde katma değer oluşturma sürecinin gümrük idarelerinin izni ve bilgisi dahilinde gerçekleştirilmesi

• Belirli şartların sağlanması karşılığında mali
yükümlülüklerden istisna ve / veya muafiyet hakkı kazanılmasıdır.

Ekonomik etkili bir şartlı muafiyet uygulaması, bu düzenlemeye tabi tutulmakta olan eşyaya ya da eşdeğer eşyaya veya işlenmiş ürünlere, gümrükçe onaylanmış yeni bir işlem veya kullanım verildiği takdirde sona ermektedir. Gümrük idareleri, şartlı muafiyete tabi bir rejimin öngörülen şartlar altında sona ermemiş olduğu durumlarda cezai hükümlere göre işlem yapmakla yükümlüdürler. Ekonomik etkili bir gümrük rejimi hak sahibinin rejime ilişkin hak ve yükümlülükleri, söz konusu rejimden yararlanma koşullarını taşıyan kişilere devredilebilir.

4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 74. maddesine göre bir eşyanın serbest dolaşıma girmesi demek, ticaret politikası önlemlerinin uygulanması, eşyanın ithali için öngörülen diğer işlemlerin tamamlanması ve kanunen ödenmesi gereken vergilerin tahsil edilmesi demektir. Serbest dolaşımda bulunmayan eşyaya serbest dolaşıma giriş rejimi hükümlerinin uygulanması halinde, eşya serbest dolaşımda bulunan eşya statüsünü kazanmaktadır.

Serbest dolaşımda bulunan eşya deyimi “Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası anlaşmalara ait hükümler saklı kalmak kaydıyla, giriş rejimine tabi tutularak Türkiye gümrük bölgesine giren eşya ile üretiminde kullanılan girdilerin yerli olup olmadığına bakılmaksızın, Gümrük Kanunu hükümlerine göre Türk menşeli sayılan eşyayı” ifade etmektedir.

Bir eşyanın serbest dolaşıma girebilmesi için üç unsura bakılmaktadır. Bunlar;

• Ticaret politikası önlemleri (Yasak / Kota)

• Gümrük işlemlerinin yerine getirilmesi (Özet Beyan / Beyan – Fiziki Muayene / Kıymet Tespiti)

• Mali yükümlülüklerin yerine getirilmesi

Serbest dolaşıma giriş rejimi açısından eşyalar;

• İthalatı yasak olanlar

• İthalatı belli kurum ve kuruluşlarca yapılabilecek olanlar

• İthalatı izne tabi olanlar olmak üzere üç şekilde ele alınmaktadır.

Özet beyan yabancı ülkelerden eşya getiren veya yabancı ülkelere eşya götüren kara, hava, deniz ve demiryolu taşıtlarının sürücüsü, pilotu, kaptanı, şef treni, acentesi veya sahipleri tarafından taşınan yük hakkında gümrüğe yazılı olarak yapılan beyandır. Özet beyanda taşıtla ilgili bilgilerden başka konşimento numarası, eşyanın cinsi, ağırlığı, göndereni ve alıcısı hakkında bilgi bulunur. Yolcu ve turistlerin özet beyanda bulunması zorunlu değildir.

Özet beyan kapsamındaki eşyaya, gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanım belirlenerek, buna ilişkin işlemler, denizyolu ile gelen eşya için, özet beyan verildiği tarihten itibaren kırk beş gün, diğer bir yolla gelen eşya için, özet beyanın verildiği tarihten itibaren yirmi gün, içinde tamamlanmalıdır. Eşya, gümrüğe sunulmasından sonra gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutuluncaya kadar geçici depolanan eşya statüsünde bulunur.

Serbest dolaşıma giriş rejiminde geçici depolama yerlerinde bulunan eşya ticaret politikası önlemlerine tabi tutulduktan ve özet beyan verildikten sonra süreç şu şekilde ilerlemektedir:

• Eşyaya ait gümrük beyannamesinin ekleri ile birlikte gümrük idaresine sunulması

• Beyannamenin gümrük idaresince kabulü ve tescili

• Beyannameye konu eşyanın belge kontrolü, fiziki muayenesi ve kıymet tespitinin yapılması

• Eşyaya ait mali yükümlülüklerin yerine getirilmesi

• Eşyanın geçici depolama yerinden çıkarılması.

Bir eşyanın serbest dolaşım statüsünü kaybetmesi ise Gümrük Kanunun 78. maddesinde düzenlenen şu hallerde mümkündür:

• Serbest dolaşıma giriş beyannamesinin iptal edilmesi,

• Geri ödeme sisteminin uygulandığı dahilde işleme rejimi çerçevesinde işledikten sonra ihraç edilen eşyaya ilişkin gümrük vergilerinin geri verilmesi veya kaldırılması,

• Eşyanın kusurlu veya satış sözleşmesi hükümlerine uygun olmaması nedeniyle gümrük vergilerinin geri verilmesi veya kaldırılması, 

• Eşyanın ihracına, geri gönderilmesine veya gümrükçe onaylanmış başka bi işlem veya kullanıma tabi tutulması nedeniyle gümrük vergilerinin geri verilmesi veya kaldırılması.

İhracat rejimi, kısaca, serbest dolaşımda bulunan eşyanın ihraç amacıyla Türkiye Gümrük Bölgesi dışına çıkmasına ilişkin hükümlerin uygulandığı rejimdir. Bir eşyanın uluslararası anlaşmalar, kanun, yönetmelik ve kararnamelerle konulmuş yasaklama ve kısıtlama hükümleri saklı kalmak üzere Türkiye’den ihracı serbesttir.

Eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesini terk ettiği tarih;

• Kara ve demiryolu ile çıkışlarda, gümrük idaresince çıkış işlemleri tamamlanıp kara sınırından yabancı bir ülkeye fiilen çıktığı veya serbest bölgeye fiilen girdiği,

• Deniz ve hava yoluyla çıkışlarda, eşyanın yüklendiği deniz veya hava taşıtının hareket ettiği,

• Dış seferde bulunan ya da dış sefere çıkacak olan deniz ve hava taşıtlarına gümrük mevzuatı çerçevesinde yapılacak özel birtakım teslimlerde eşyanın teslim edildiği, tarih olarak kabul edilir.

Dahilde İşleme Rejimi, serbest dolaşımda olmayan eşyanın, Türkiye Gümrük Bölgesi içerisinde işleme faaliyetine tabi tutulmak üzere geçici ithal edilmesi ve işleme faaliyeti sonrasında elde edilen işlem görmüş ürünün yeniden ihraç edilmesi esasına dayanan ekonomik etkili bir gümrük rejimidir.

Şartlı muafiyet sistemi; dahilde işleme izin belgesi ya da dahilde işleme izni ihraca konu eşyanın üretiminde kullanılan ve serbest dolaşımda bulunmayan hammadde, yardımcı madde, ambalaj ve benzeri işletme malzemesinin Türkiye Gümrük Bölgesinde yerleşik kişilerce ithalatı sırasında doğan mali yükümlülüklerin teminata bağlanması, ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmaksızın ithal edilmesi ve üretim sonucunda elde edilen eşyanın ihraç edilmesini takiben daha önce mali yükümlülükler karşılığı alınan teminatın iade edilmesi sistemidir.

Geri ödeme sistemi ise; dahilde işleme izin belgesi ya da dahilde işleme izni kapsamında serbest dolaşıma giren hammadde, yardımcı madde, ambalaj ve benzeri işletme malzemesinden elde edilen işlem görmüş ürünün ihraç edilmesi halinde, ithalat sırasında alınan mali yükümlülüklerin geri ödenmesidir. Bu kapsamda ithal edilen eşya için gümrük idaresince, ticaret politikası önlemleri uygulanmakta ve eşyanın ithali için öngörülen dış ticarette teknik düzenlemeler ve standardizasyon mevzuatı dahil diğer işlemlerin tamamlanması şartı da aranmaktadır.

İşlem Görmüş Ürün; İşleme faaliyetleri sonucunda elde edilen ürünü. İkincil İşlem Görmüş Ürün ise; işleme faaliyeti sonrasında elde edilen asıl işlem görmüş ürün dışındaki ürünü ifade etmektedir.

Dahilde İşleme rejimi kapsamında Türkiye Gümrük bölgesine geçici ithali yapılan eşyanın, ihraç edilecek işlem görmüş ürününde kullanılıp kullanılmadığının tespiti “ayniyet” kavramı ile ifade edilmektedir.

Dahilde işleme izin belgesinin veya dahilde işleme izninin süresi sektörüne göre değişmekle birlikte 12 aya kadar verilebilmektedir. Ancak gemi inşaa, komple tesis vb. ile üretim süreci 12 ayı aşan ürünler ile savunma sanayi alanına giren ürünlerin ihracına ilişkin düzenlenen belge/iznin süresi, proje süresi kadar tespit edilebilir. Dahilde İşleme izin süresinin yetersiz kalması durumunda ek süre talebinde bulunulabileceği gibi haklı sebep halleri ve yangın, sel, don gibi mücbir sebep ile fevkalade hallere bağlı olarak süre uzatımı Dahilde İşleme İzin Belgeleri için Ticaret Bakanlığına, Dahilde İşleme İznine ilişkin olarak ise Gümrük Müdürlüğüne başvuru yapılması gerekmektedir.

Hariçte işleme faaliyeti; serbest dolaşımda bulunan eşyanın daha ileri safhada işlenmek, tamir edilmek veya yenilenmek üzere geçici olarak Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere ihraç edilmesi ve bu faaliyetler sonucunda elde edilen ürünlerin, gümrük vergilerinden tam veya kısmi muafiyet uygulanmak suretiyle yeniden serbest dolaşıma girmesi ve standart değişim sistemi kapsamında ithali ile ilgili faaliyetleri kapsamaktadır.

Hariçte işleme rejimi, serbest dolaşımdaki eşyanın hariçte işleme faaliyetlerine tabi tutulmak üzere Türkiye Gümrük Bölgesinden geçici olarak ihracı ve bu faaliyetler sonucunda elde edilen ürünlerin mali yükümlülüklerden tam veya kısmi muafiyet suretiyle yeniden serbest dolaşıma girişine ilişkin hükümlerin uygulandığı bir gümrük rejimdir.

Hariçte işleme rejimi uygulanmayacak eşya ile ilgili olarak ise mevzuatta şu şekilde belirlenmiştir.

• İhracı, ödenmiş ithalat vergilerinin geri verilmesine veya teminata bağlanmış ithalat vergilerinin kaldırılmasına yol açan,

• İhracından önce, nihai kullanımları nedeniyle tam muafiyet suretiyle serbest dolaşıma giren ve bu muafiyetin tanınması için gerekli koşulları taşımaya devam eden,

• İhracı, ihracat vergi iadesini gerektiren veya ihracı nedeniyle tarım politikası çerçevesinde vergi iadesi dışında bir mali avantaj sağlanan, serbest dolaşımdaki eşya.

İthalat vergileri ve ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmayan serbest dolaşıma girmemiş eşya ile ihracatla ilgili gümrük işlemleri tamamlanmış ancak fiili ihracatı gerçekleşmemiş eşyanın, gümrük gözetimi altında Türkiye Gümrük Bölgesi içinde bir noktadan diğerine taşınması, transit rejimi hükümlerine tabidir.

Transit rejimine tabi tutulan eşya Türkiye Gümrük Bölgesi içinde;

• Yabancı bir ülkeden gelip yabancı bir ülkeye,

• Yabancı bir ülkeden Türkiye’ye,

• Türkiye’den yabancı bir ülkeye,

• Bir iç gümrükten diğer bir iç gümrüğe taşınabilir.

Transit rejiminde hareket gümrük idaresi, gerekli gördüğü ayniyet önlemlerini almakla yükümlüdür. Bu rejim kapsamında genel bir kural olarak, eşyanın ayniyeti, mühürleme yoluyla sağlanır. Bununla birlikte, transit eşyasının hareket gümrük idaresinden sevki tarihinden itibaren varış gümrük idaresine sunulması için hareket gümrük idaresince taşıtın sürati, coğrafi yol durumu, kat edeceği mesafe ile mevsim şartları dikkate alınarak;

• Nisan-Mayıs-Haziran-Temmuz-AğustosEylül aylarında en fazla 6 gün (144 saat),

• Ekim-Kasım-Aralık-Ocak-Şubat-Mart aylarında en fazla 8 gün (192 saat), transit süresi tanınır.

Gümrük antrepo rejimi; mali yükümlülükler ile ticaret politikası önlemelerine tabi tutulmamış ve serbest dolaşıma girmemiş eşya ile bir gümrük antreposuna alınması halinde ihracata yönelik önlemlerden yararlanabilecek ihraç eşyasının bir gümrük antreposuna konulmasına ilişkin düzenlemeleri içeren ekonomik etkili bir gümrük rejimidir.

Antrepo, ihraç, ithal veya transite konu olan yabancı menşeli eşyanın geçici bir süre gümrük vergileri ödenmeden konulduğu ve muhafaza edildiği yerlerdir.

Antrepo işleticisi, gümrük antreposu işletmesine izin verilen kişidir. Kullanıcı ise eşyanın antrepo rejimi beyanında bulunan kişi veya bu kişinin hak ve yükümlülüklerinin devredildiği kişidir.

Gümrük antreposu, gümrük gözetimi altında bulunan eşyanın konulması amacıyla kurulan ve kuruluşunda aranılacak koşulları ve nitelikleri yönetmelikle belirlenen yerdir.

Genel antrepolar, eşyanın konulması için herkes tarafından kullanılabilen gümrük antrepolardır.

Özel antrepolar, yalnız antrepo işleticisine ait eşyanın konulması amacıyla kurulan gümrük antrepolardır.

A Tipi Antrepo; İşleticisinin, stok kayıtlarını tuttuğu ve antrepoya konulan eşyada herhangi bir noksanlık olması halinde gümrük vergilerini ödemekten sorumlu olduğu genel antrepo tipidir.

B Tipi Antrepo; Antrepoya konulan eşyadan, Gümrük Kanunu’nun 97. maddesinin birinci fıkrasında belirtilen kullanıcının sorumlu olduğu, antrepo beyannamesini kullanıcının verdiği genel antrepo tipidir Antrepo işleticisinin sorumluluğu sınırlıdır. Antrepo işleticisi sadece antrepoyu kiralar. Antrepo stok kayıtları tutulmadığından, beyanname ve belgeler gümrük kontrolüne esas teşkil eden belgelerdir.

C Tipi Antrepo; İşleticisi ve kullanıcısı aynı kişi olan ve antrepoya alınan eşyadan bu kişinin sorumlu olduğu özel antrepo tipidir.

D Tipi Antrepo; İşleticisi ve kullanıcısının aynı kişi olduğu, Gümrük Kanunu’nun 104. maddesinin 3. fıkrasının uygulandığı özel antrepo tipidir. 

E Tipi Antrepo; İşleticisi ve kullanıcısının aynı kişi olduğu, Gümrük Kanunu’nun 93. maddesinin 4. fıkrası uyarınca, izin hak sahibinin depolama yerinin antrepo addedildiği veya depolama yeri olmazsa dahi eşyaya antrepo rejimi hükümlerini uygulandığı özel antrepo tipidir.

F Tipi Antrepo; Gümrük idarelerince işletilen genel antrepo tipidir.

Elleçleme, gümrük denetimi altındaki eşyanın asli nitelikleri değiştirilmeden istiflenmesi, yerinin değiştirilmesi, büyük kaplardan küçük kaplara aktarılması, kapların yenilenmesi veya tamiri, havalandırılması, karıştırılması ve benzeri işlemlerdir.

Geçici ithalat rejimi serbest dolaşıma girmemiş eşyanın ithalat aşamasındaki mali yükümlülüklerden tamamen ya da kısmen muaf olarak ve ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmaksızın Türkiye Gümrük Bölgesi içinde kullanılması ve bu kullanım sırasındaki olağan yıpranma dışında herhangi bir değişikliğe uğramaksızın yeniden ihracatına imkân sağlayan düzenlemelerin bulunduğu rejimdir.

Eşyanın geçici ithalat rejimi altında kalma süresi azami 24 aydır.

Serbest dolaşıma girmemiş eşyanın, Türkiye Gümrük Bölgesinde, ithalat sırasındaki mali yükümlülüklere veya ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmaksızın, niteliğini veya durumunu değiştiren işlemlere tabi tutulmaları ve bu işlemlerden elde edilen ürünlerin tabi oldukları gümrük vergileri üzerinden serbest dolaşıma girmeleri, gümrük kontrolü altında işleme rejimi hükümleri uyarınca yapılmaktadır. Bu rejim kapsamında işleme faaliyeti sonucu elde edilen bu tür ürünler işlenmiş ürün olarak adlandırılır.