Uluslararası Ticarette Çifte Vergilendirme

Vergilendirme yetkisi, bir devletin ülkesi üzerindeki egemenliğine dayanarak vergi alma konusunda sahip olduğu hukuki ve fiili gücüdür.

Uluslararası alanda vergilendirme yetkisinin sınırları devletler tarafından kaynak, ikamet ya da uyrukluk ilkelerine göre belirlenir. Kaynak ilkesine göre devlet, egemenliği altında bulunan ülkesi üzerindeki vergi konularından kişilerin hangi ülkede ikamet ettiğine ya da hangi ülkenin vatandaşı olduklarına bakmaksızın vergi alır. Bu bakımdan ülkedeki gelirleri, servetleri ya da harcamaları dolayısıyla yerli ve yabancı tüm kişiler kaynak ilkesine göre bu devlet tarafından vergilendirilebilir.

Bir ülkede vergilendirme yetkisine sahip yerel idarelerin vergilendirme yetkisi çakışmalarından ulusal çifte vergilendirme, devletlerin vergilendirme yetkisi çakışmalarından ise uluslararası çifte vergilendirme sorunu ortaya çıkar.

Kaynak/Kaynak Çakışması - İkamet/İkamet Çakışması - Kaynak/İkamet Çakışması

Uluslararası hukuksal çifte vergilendirmenin beş unsuru bulunur:
a) İki ya da daha fazla devlet,
b) Aynı vergi yükümlüsü,
c) Aynı vergi konusu,
d) Aynı vergilendirme dönemi,
e) Aynı ya da benzer vergiler.

İki ya da daha fazla devletin, elde edilen geliri farklı mükellefler nezdinde aynı vergilendirme döneminde aynı ya da benzer vergilerle vergilendirmesidir.

Tek taraflı yöntemler: İstisna, Mahsup ve Matrahtan indirimdir.

Mahsup yönteminde vergi yükümlüsü, yabancı ülkelerde elde etmiş olduğu gelir üzerinden o ülkelerde ödemiş olduğu vergileri yerleşiği olduğu ülkede hesaplanan vergiden mahsup eder. Matrahtan indirim yöntemi ile karşılaştırıldığında çifte vergilendirmenin önlenmesinde daha etkilidir.

Mahsup yöntemi tam ve normal mahsup olmak üzere iki şekilde uygulanabilir. Tam mahsupta yabancı ülkedeki kazançlar dolayısıyla o ülkelerde ödenen vergiler vergi oranı dikkate alınmaksızın olduğu gibi mahsup edilir. Normal mahsupta ise yabancı ülkede ödenen vergiler yerleşik olunun ülkedeki vergi oranı üst sınır kabul edilerek mahsup edilir.

1. Kazanç, elde edildiği ülke vergi kanunları gereğince en az %15 oranında gelir ve kurumlar
vergisi benzeri toplam vergi yükü taşımalıdır.
2. Kazanç, elde edildiği hesap dönemine ilişkin yıllık kurumlar vergisi beyannamesinin verilmesi gereken tarihe kadar Türkiye’ye transfer edilmiş olmalıdır.
3. Ana faaliyet konusunun, finansal kiralama dahil finansman temini, sigorta hizmetlerinin sunulması veya menkul kıymet yatırımı olması durumunda, bu kazançların doğduğu ülke vergi kanunları uyarınca en az Türkiye’de uygulanan kurumlar vergisi oranında (%20) gelir ve kurumlar vergisi benzeri toplam vergi yükü taşıması gerekir.

OECD Model Vergi Anlaşmasının 2017 versiyonu üç temel konuda düzenleme yapan 7 bölüme ayrılmış toplam 32 maddeden oluşmaktadır. Söz konusu temel konular: 
a) Uluslararası çifte vergilendirmenin önlenmesi,
b) Ayrımcı vergilemenin önlenmesi ve uluslararası vergi

c) Uluslararası vergi kayıp ve kaçakların engellenmesidir. 

Gayrimaddi Hak Bedelleri: OECD Model Vergi Anlaşmasının 12(2) maddesine göre sinema filmleri dahil olmak üzere edebi, sanatsal veya bilimsel her nevi telif hakkının, her nevi patentin, alameti farikanın, tasarım veya modelin, planın, gizli formül veya üretim yönteminin kullanımı veya kullanım hakkı karşılığında veya sınai, ticari veya bilimsel tecrübeye dayalı bilgi birikimi veya sınai, ticari veya bilimsel teçhizatın kullanımı ya da kullanım hakkı karşılığında yapılan her türlü ödemeyi ifade eder.

Ülkeler çifte vergilendirmeyi ikili vergi anlaşmalarının yanında ikiden fazla devletin taraf olduğu çok taraflı vergi anlaşmalarıyla da önleyebilirler. Günümüze kadar konuyla ilgili yapılan çalışmalardan ilki OEEC Mali İşler Komitesi’nin 1958 yılındaki çok taraflı model vergi anlaşması oluşturma girişimidir. Ancak söz konusu girişim, tanımlama ve uygulama zorluklarından dolayı sonuca ulaşamamıştır.

OECD Model Vergi Anlaşmasının 3(1) hükmüne göre herhangi bir ticari faaliyetin yürütülmesi anlamına gelir. Bir akit devlet teşebbüsü ise bir akit devlet yerleşiği tarafından işletilen bir teşebbüs anlamına gelir.

İlişkili kişilerle yapılan mal veya hizmet alım ya da satımında uygulanan fiyat veya bedelin, aralarında böyle bir ilişkinin bulunmaması durumunda oluşacak fiyat veya bedele uygun olmasını ifade etmektedir.

BM Model Vergi Anlaşmasının madde 7(1) hükmüne göre, teşebbüsün kaynak devlette bulunan işyerinden ayrı olarak ancak işyerinin faaliyetleri ile aynı ya da benzer faaliyetlerden elde ettiği kazançlar bu işyerine atfedilebilir kazanç olarak değerlendirilir. Kaynak devlette ödenecek vergiden kaçınılmasını engellemek için bir vergi güvenlik önlemi olarak değerlendirilen bu yaklaşım “işyerinin sınırlı çekim gücü” olarak adlandırılır.

Uluslararası ticaretten elde edilen kazançların vergilendirilmesinde, bu kazanç üzerinden kaynak devlette vergi ödenip ödenmeyeceği konusunda “daimi işyeri” kavramı kritik öneme sahiptir. Daimi işyeri OECD ve BM Model Vergi Anlaşmalarının 5. maddelerinde düzenlenmiştir. Bir teşebbüsün işini tamamen veya kısmen yürüttüğü, işle ilgili sabit yere “daimi işyeri” denir. Bu tanıma göre, bir daimi işyerinden söz edebilmek için (i) bir işyerinin varlığı, (ii) bu işyerinin sabit yer olması ve (iii) işlerin bu sabit yer vasıtasıyla sürdürülmesi gerekir.

1. Tesislerin, teşebbüse ait malların veya ticari eşyanın yalnızca depolanması, teşhiri veya  teslimi amacıyla kullanılması
2. Teşebbüse ait mal veya ticari eşya stoklarının, yalnızca depolama, teşhir veya teslim amacıyla elde tutulması
3. Teşebbüse ait mal veya ticari eşya stoklarının, yalnızca bir başka teşebbüse işlettirilmesi amacıyla elde tutulması
4. İşe ilişkin sabit bir yerin, yalnızca teşebbüse mal veya ticari eşya satın alma veya bilgi toplama amacıyla elde tutulması
5. İşe ilişkin sabit bir yerin yalnızca teşebbüs için başka faaliyetlerde bulunmak amacıyla elde tutulması
6. İşe ilişkin sabit bir yerin yalnızca yukarıda belirtilen faaliyetlerin herhangi bir birleşimi için elde tutulması

Bu durumda, yalnızca teşebbüsün etkin yönetim merkezinin bulunduğu devlette vergilendirilecektir. Kaynak devletin elde edilen kazanç üzerinden vergi alması söz konusu değildir.

a) Transponder leasing gelirleri,
b) Radyo frekans spektrumu lisans gelirleri,
c) Yalnızca bir ürün veya hizmetin münhasır dağıtım haklarının elde edilmesi karşılığında yapılan ödemeler,
d) Bir tasarımın, modelin veya planın geliştirilmesi için yapılan ödemeler,
e) Sınai, ticari veya bilimsel teçhizatın kiralanmasından elde edilen gelirler.