Vergi Yargısı Organları ve Görevleri Vergi Davasının Konusu ve Kapsamı-Niteliği-Tarafları

Türkiye’de mevcut vergi yargısı; 2575 sayılı Danıştay Kanunu (DşK.); 2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun (BİMK) ile 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) kanunları ile düzenlenmektedir.

Bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinin kuruluş ve yargı çevrelerinin belirlenmesinde İçişleri, Hazine ve Maliye ile Ticaret Bakanlıklarının görüşlerinin alınması gerekmektedir.

Çünkü, dava konusu miktarın küçük olduğu davaların bir kısmı ilk derecede; bir kısmı istinaf aşamasında kesinleşmektedir. Ayrıca, Danıştay’ın ilk derece mahkemesi olarak bak- tığı davalar da iki dereceli bir yargılama sürecine tâbidir.

Üç dereceli yargılama sürecine tâbi olan davalar, her yıl yeniden değerleme oranında artırılan dava konusu miktarın yüz (2022 yılı için iki yüz altmış bir) bin Türk Lirasının üstünde olduğu davalardır.

Vergi uyuşmazlıklarında ilk derece mahkemesi olan vergi mahkemeleri, bölgelerin coğrafî durumları ve iş hacmi göz önünde tutularak, Adalet Bakanlığınca kurulur ve yargı çevreleri tespit olunur.

Vergi mahkemeleri:

• Genel bütçeye, il özel idareleri, belediye ve köylere ait vergi, resim ve harçlar ile benzeri malî yükümler ve bunların zam ve cezaları ile tarifelere ilişkin davaları
• Yukarıda belirtilen konularda Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un uygulanmasına ilişkin davaları,
• Diğer kanunlarla verilen işleri çözümler (BİMK.m.6).

Bölge idare mahkemeleri; başkanlık, başkanlar kurulu, daireler, bölge idare mahkemesi adalet komisyonu ve müdürlüklerden oluşur.

Bölge idare mahkemelerinde biri idare diğeri vergi olmak üzere en az iki daire bulunur.

Hukukî veya fiilî sebeplerle bir daire toplanamazsa bölge idare mahkemesinin başkanının kararıyla diğer dairelerden; bu da mümkün olmazsa Hâkimler ve Savcılar Kurulunca diğer bölge idare mahkemelerinden yetkili olarak görevlendirilen üyelerle eksiklik tamamlanır.

Danıştay Kanunu’nda yapılan değişiklikle Danıştay’ın daire sayısı, dairelerin görevleri yeniden belirlenmiştir. Buna göre Danıştay; dokuzu dava, biri idarî daire olmak üzere on daireden oluşmaktadır.

Bir subjektif hakkın mahkemeler aracılığıyla ileri sürülmesi yetkisine dava hakkı denilmektedir.

Verginin ikmalen, resen ya da idarece tarh edilmesi;

• vergi dairesince ceza kesilmesi;
• takdir ve tadilat komisyonu kararlarına dayanarak vergi salınması;
• tevkif yoluyla vergi alınması

hâllerinde vergi davası açılabilmektedir ancak vergi davası açılabilmesi için verginin tarh edilmiş, cezanın kesilmiş, tadilat ve takdir komisyonu kararlarının tebliğ edilmiş olması; tevkifat yoluyla alınan vergilerde ise, istihkak sahiplerine ödemenin yapılmış ve ödemeyi yapan tarafından verginin kesilmiş olması gerekmektedir.

• İdarî işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle iptalleri için menfaatleri ihlâl edilenler tarafından açılan iptal davaları ile
• idarî eylem ve işlemlerden dolayı şahsa özgü (kişisel) hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan tam yargı davaları olarak belirtilmektedir (İYUK.m.2/1,a,b).

Vergi idaresinin vergilemeye ilişkin bir idarî işlem tesis etmesine karşı açılan dava, esas olarak bir iptal davası niteliği taşımaktadır ve mahkemenin vereceği karar, ya hukuka aykırı görülen idarî işlemin iptali ya da davanın reddi yönünde olmaktadır.

Vergi yargılaması hukukunda taraflar konusu ele alınırken zorunlu olarak açıklanması gereken ehliyete ilişkin Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümlerine ve medenî usûl (yargılama) hukuku teori ve pratiğine başvurmak gerekmektedir.

Dava açarak mahkemeden hukukî korunma talep eden kişiye davacı; kendisine karşı hukukî korunma talep edilen kişiye ise, davalı denilmektedir.

Taraf ehliyeti, davada taraf olabilme; yargılama usûlüne ilişkin hukukî ilişkinin süjesi olabilme ehliyetidir.

Dava ehliyeti, kişinin kendisinin bizzat veya yetkili kılacağı bir temsilci (vekil) aracılığı ile bir davayı, davacı veya davalı olarak takip etme ve usûl işlemlerini yapabilme ehliyetidir.

Bir subjektif hakkı dava konusu etme hakkı, kural olarak o hakkın sahibine aittir. Başka bir deyişle, davacı olarak taraf sıfatına sahip olmak için dava konusu hakkın sahibi olmak gerekir bu sebeple o hakka ilişkin bir davada davacı olma sıfatı (aktif husumet ehliyeti) da o hakkın sahibine aittir.

Avukatlık Kanunu’na göre, “Kanun işlerinde ve hukuki meselelerde mütalâa vermek, mahkeme, hakem veya yargı yetkisini haiz bulunan diğer organlar huzurunda gerçek ve tüzel kişilere ait hakları dava etmek ve savunmak, adli işlemleri takip etmek, bu işlere ait bütün evrakı düzenlemek, yalnız baroda yazılı avukatlara aittir”

Katılma şartları şunlardır;

• Davaya katılma, ancak davanın taraflarından olmayan kimseler yani üçüncü kişiler

tarafından istenebilmektedir.

• Üçüncü kişiler, ancak açılmış bir davaya katılabilmektedir. Dava açılmadan önce

ya da hüküm verildikten sonra davaya katılma mümkün değildir.

• Davaya katılan, katıldığı tarafın yardımcısı olduğundan katıldığı tarafın talebinden

farklı bir talepte bulunamamaktadır.

• Davaya katılacak kişinin katıldığı tarafın durumuna göre ya davanın kazanılmasında ya da davanın reddedilmesinde meşrû bir menfaatinin bulunması gerekir. çünkü meşrû olmayan menfaat katılma hakkı vermemektedir.

Davanın ihbarı ile ilgili esaslar şunlardır;

• İhbar, üçüncü kişilere yapılabilir.
• İhbar, ancak açılmış bir dava dolayısıyla yapılabilir. Dava açılmadan ya da dava karara bağladıktan sonra davanın ihbarı yoluna gidilemez.
• İhbar, davanın her aşamasında yapılabilir. Özel süresi yoktur.
• Davanın ihbarı, yargı organı tarafından resen yapılır. Tarafın isteğine bağlı değildir (İYUK.m.31).