Görev ve Yetki Dava Açma Süresi Davanın Açılması ve Sonuçları

Vergi uyuşmazlıklarına genel idarî yargı kolunda yer alan mahkemelerden vergi
mahkemeleri bakmakla görevlidir ancak Danıştay da bazı durumlarda ilk derece mahkemesi olarak vergi uyuşmazlıklarına bakabilmektedir (DşK.m.24; VUK. Mük.m.49/a).

Vergi mahkemelerinin görevleri Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un 6 ve 7’nci maddelerinde belirtilmektedir.
Vergi mahkemeleri;
• Genel bütçeye, il özel idareleri, belediye ve köylere ait vergi, resim ve harçlar ile
benzeri malî yükümler ve bunların zam ve cezaları ile tarifelere ilişkin davaları,
• Yukarıda belirtilen konularda Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun uygulanmasına ilişkin davaları,
• Diğer kanunlarla verilen işleri çözümler (BİMK.m.6).
Vergi mahkemeleri, bu maddede sayılan uyuşmazlıklar konusunda ilk derece mahkemesidir. Ayrıca vergi mahkemeleri, Danıştay’a oranla genel fakat idare mahkemelerine
oranla özel görevli mahkeme olarak düzenlenmekte ve görev yapmaktadır.

Danıştay’ın ilk derece mahkemesi olarak bakması gereken davalar, Danıştay Kanunu’nun
24’üncü maddesinde düzenlenmektedir. Vergi uyuşmazlıkları bakımından Danıştay, ilk derece mahkemesi olarak;
• Cumhurbaşkanlığı Kararlarına,
• Cumhurbaşkanınca çıkarılan Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri dışındaki düzenleyici işlemlere,
• Bakanlıklar ile kamu kuruluşlarınca veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarınca çıkarılan ve ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemlere,
• Birden çok vergi mahkemesinin yetki alanına giren işlere,
karşı açılacak iptal ve tam yargı davalarını karara bağlamakla görevlidir.
Ayrıca, takdir komisyonlarının emlâk vergisine esas bina metrekare normal inşaat
maliyet bedellerinin belirlenmesi kararlarına karşı açılan davayı (VUK. Mük.m.49/a) da
Danıştay’ın ilk derece mahkemesi olarak karara bağlaması gerekmektedir.

İdari Yargılama Usulü Kanunu’na göre, vergi mahkemesi, idarî/vergi yargı(sı)nın görev alanına giren bir davada görevsizlik sebebiyle davanın reddine karar verirse dosyayı
Danıştay’a veya görevli idare veya vergi mahkemesine göndermesi gerekir ancak;

a. Görevsizlik sebebiyle gönderilen dosyalarda Danıştay, davayı görevi içinde görmezse dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesine karar verir.
b. Görevsizlik sebebiyle dosyanın gönderildiği mahkeme kendisini görevsiz gördüğü
takdirde, söz konusu mahkeme ile ilk görevsizlik kararını veren mahkeme aynı
bölge idare mahkemesinin yargı çevresinde ise uyuşmazlık bölge idare mahkemesi; ayrı bölge idare mahkemesi yargı çevresinde ise Danıştay tarafından çözümlenir
(İYUK.m.43/1). Danıştay Başkanlık Kurulu’nun 2016/72 sayılı Kararı gereği, vergi
mahkemeleri arasında görev uyuşmazlıklarında merci tayininin, uyuşmazlığın esasını çözmekle görevli vergi dava dairesi tarafından yapılması gerekmektedir ancak
ayrı yargı çevrelerinde bulunan idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev
uyuşmazlığı Danıştay Başkanlık Kurulunca giderilir (DşK.m.52/1-f).
Danıştay ile vergi mahkemesi arasında görev uyuşmazlığı, ancak vergi mahkemesi
kendisini görevsiz görmesi hâlinde söz konusu olmaktadır. Aksi hâlde, Danıştay’ın kendisini görevli saydığı davada görev, kesinlik kazanmaktadır (İYUK.m.43/1).
Görev uyuşmazlıklarında Danıştay ve bölge idare mahkemesi tarafından verilen kararlar ilgili mahkemelere bildirilir ve bu husus taraflara tebliğ edilir (İYUK.m.43/2).
Danıştay ve bölge idare mahkemesi tarafından görev uyuşmazlıkları ile ilgili olarak
verilen kararlar kesindir (İYUK.m.43/3).
Danıştay ve bölge idare mahkemesi tarafından verilen kararlar ile görevli kılınan mahkemeye yeniden dava açılması hâlinde harç alınmamaktadır (İYUK.m.43/4).

Vergi uyuşmazlıklarında yetkili mahkeme;
• Uyuşmazlık konusu vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülükleri tarh ve tahakkuk ettiren, zam ve cezaları kesen;
• Gümrük Kanunu’na göre alınması gereken vergilerle Vergi Usul Kanunu gereğince
şikâyet yoluyla hata düzeltme taleplerinin reddine ilişkin işlemlerde; vergi, resim,
harç ve benzeri malî yükümleri tarh ve tahakkuk ettiren;
• Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un uygulanmasında ödeme
emrini düzenleyen;
• Diğer uyuşmazlıklarda dava konusu işlemi yapan vergi dairesinin bulunduğu yerdeki vergi mahkemesidir (İYUK.m.37).

Merci tayinine gidilebilmesi için bazı şartların gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu şartlar
şunlardır:
• Deprem, sel veya yangın gibi bir hâlin mevcut olması ve bu gibi fiilî engellerin
mahkemenin davaya bakmasını imkânsız hâle getirmesi;
• Başka bir hâkimle davayı sürdürmenin mümkün olmadığı hâllerde hâkimin reddi
veya davadan çekilmesi gibi hukukî engellerin mevcut olması ile davaya bakılamaması;
• İki mahkemenin yargı çevresi sınırlarında tereddüt edilmesi veya iki mahkemenin
de aynı davaya bakmaya karar vermiş olmasıdır.
Yukarıda belirtilen hâllerde, tarafların ve/ya da mahkemenin talebi üzerine, merci tayini için dava dosyaları;
• Uyuşmazlığın aynı yargı çevresindeki mahkeme veya mahkemeler arasında çıkması hâlinde o yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine;
• Diğer hâllerde ise Danıştay’a gönderilir.
İlgisine göre, Bölge idare mahkemesi veya Danıştay yetkili mahkemeyi belirler. Bu konuda verilen kararlar kesindir

Bağlantılı davalar iki sebepten kaynaklanmaktadır:
• Bunlardan birincisi, davaların aynı maddî ve/ya da hukukî sebepten doğmuş olmasıdır. Vergilendirme işlemlerinde maddî sebep, davaların aynı tür vergiyi doğuran
olayın meydana gelmesinden kaynaklanmasıdır. Bağlantılı davaların doğmasında
hukukî sebep ise olaya aynı hukuk kurallarının uygulanması gerekliliğidir. Örneğin, bir limitet şirketin vergisini ödeyememesi sebebiyle birden fazla ortaktan verginin tahsil edilmek istenmesi hâlinde açılan davalarda olduğu gibi. Bu durumda
vergi aynı vergiyi doğuran olaydan doğmakta ve uyuşmazlığa da kanunun aynı
hükmü uygulanmaktadır.
• Bağlantılı davaların ortaya çıkmasına yol açan ikinci durum ise davalardan biri
hakkında verilecek hükmün diğerini etkileyecek nitelikte olmasıdır. Bir mükellefe
birden fazla vergiyle ilgili (gelir/kurumlar vergisi ve katma değer vergisi gibi) tarhiyat yapılması, buna örnek gösterilebilir.

Uyuşmazlıkların yargı organlarına intikal ettirilmesi, belirli süreler içinde söz konusu
olmaktadır çünkü uyuşmazlıkların uzun süre sürüncemede ve sonsuza dek çözümsüz
kalması, hukukî güvenlik ilkesine aykırıdır. İşte, uyuşmazlıkların yargı organlarına intikal ettirilebilmesi için kabul edilmiş olan belirli zaman dilimlerine dava açma süreleri
denilmektedir.

Vergi yargılaması hukukunda dava açma süresi, şu özelliklere sahiptir:
• Dava açma süreleri önceden belirlenmiş zaman dilimleridir.
• Dava açma süresine uyulmaması davanın dinlenilmesi yani vergi yargısı organlarının harekete geçirilmesi imkânını ortadan kaldırmaktadır çünkü dava açma
süresinin usûlüne uygun olarak dava açmadan geçirilmiş olması, yargı organına
başvurma ve onun aracılığıyla işlemin iptalini veya zararın tazminini sağlama imkânının ortadan kalkması sonucunu doğurmaktadır. Dava açma süresinin sona
ermesi ise herhangi bir subjektif hakkın mutlak-doğrudan kaybına yol açmamaktadır çünkü kişiler dava açma süresinin sona ermesinden sonra da idareye başvurarak dava konusu etmeyi düşündükleri işlemin hukuka uygun hâle getirilmesini
ya da uğradıkları zararın giderilmesini isteyebilmektedir.
• Dava açma sürelerine uyulup uyulmadığı yargı organlarınca resen dikkate alınması mümkün ve gereklidir.
• Dava açma sürelerinin kanunlarda belirtilen bazı hâllerde durması veya davanın
usûlüne uygun olarak açılabilmesi için ek süre verilmesi mümkündür. 

Vergi, resim ve harçlar ile benzeri malî yükümler ve bunların zam ve cezalarından kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açma süreleri;
• Tahakkuku tahsile bağlı olan vergilerde tahsilatın,
• Tebliğ yapılan hâllerde veya tebliğ yerine geçen işlemlerde tebliğin,
• Tevkif yoluyla alınan vergilerde istihkak sahiplerine ödemenin,
Tescile bağlı vergilerde tescilin yapıldığı;
• İdarenin dava açması gereken konularda ise, ilgili merci ya da komisyon kararının
idareye geldiği tarihi izleyen günden başlamaktadır (İYUK.m.7/2, b).

Vergi uyuşmazlıklarına ilişkin davalar, Danıştay ya da vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben yazılmış imzalı dilekçelerle açılır (İYUK.m.3/1). Bölge idare mahkemeleri,
vergi uyuşmazlıkları bakımından doğrudan başvurulan ilk derece mahkemesi olmadıklarından bu mahkemelere hitaben yazılmış dilekçelerle dava açılması mümkün değildir.

Her kişinin, her işleme karşı ayrı dava açması gerekir ancak bazı hâllerde birden çok işleme karşı ve/ya da birden çok kişinin tek dilekçe ile dava aç(ıl)ması da mümkündür. Tek
dilekçe ile dava açılabilecek hâller, birden çok işleme karşı tek dilekçe ile dava açılması ve
birlikte dava açılması şeklinde iki başlık altında incelenmektedir.

Temyiz dilekçeleri, doğrudan Danıştay’a verilebileceği gibi Danıştay’a gönderilmek
üzere kararı veren mahkemeye de verilebilmektedir (İYUK.m.48). Ayrıca istinaf dilekçelerinin doğrudan yetkili Bölge İdare Mahkemesine verilmesi ya da yetkili Bölge İdare Mahkemesine gönderilmek üzere kararı veren mahkemeye verilmesi de mümkündür.

Hak veya menfaatte iştirak bulunması, idarî işlem veya eylemlerle ihlâl edilen hak veya
menfaatin birden çok vergi ödevlisinin ortak hakkı veya menfaati olması demektir. Bu anlamda aynı vergi ödevlisinin borcundan dolayı sorumlu tutulmaları, birden fazla kanunî
temsilcinin hak ve menfaatlerinde iştirakin bulunduğunu göstermektedir. Bu kanunî temsilcilerin her birine ayrı ayrı ödeme emri tebliğ edilmesi, ödeme emirlerinin sebebini oluşturan maddî olayların (beyannamenin zamanında verilmemesi gibi) aynı olması hâlinde
davaya yol açan maddî olay; davacıların bu ödeme emirlerinin iptalleri için aynı hukuka
aykırılık (örneğin, ödeme emirleri ile istenen kamu alacaklarının kanunî temsilciden istenebileceği kanunda belirtilen kamu alacaklarından hiçbirine girmediği) iddiasına dayanmaları hâlinde de davaya yol açan hukukî sebepler aynı demektir. Bu itibarla, aynı vergi ödevlisinin birden fazla kanunî temsilcisi (örneğin, yönetim kurulu üyeleri) adına müştereken düzenlenip tebliğ edilen ödeme emrinin, kanunî temsilciler tarafından müştereken kaleme alınıp imzalanan dilekçe ile dava konusu edilmesi mümkündür.

Her dava gibi vergi davasının açılması da bazı hukukî sonuçlar doğurmaktadır. Dava açılması ile meydana gelen hukukî ilişkiden doğan sonuçların bir kısmı maddî hukuk; bir
kısmı da yargılama hukuku ile ilgilidir.
Dava açmanın hukukî sonuçlarını yürütmenin dur(durul)ması, zaman aşımının kesilmesi-durması, iddia ve savunmanın sınırlandırılması, derdestlik ve hüküm verme alt başlıkları altında ele almak mümkündür.

Davanın açılmış sayılması için dilekçenin dava açılan mahkemede veya Kanunda
(İYUK.m.4) belirtilen diğer mercilerde harç ve posta ücretleri alındıktan sonra deftere
kaydedilmesi şarttır. Harç veya posta ücretlerinin eksik olmasına rağmen dilekçe deftere
kaydedilmişse dava yine açılmış sayılır.

İdarî/vergi yargı(sın)da yürütmenin yargı organları tarafından durdurulabilmesi, bazı
şartların gerçekleşmesine bağlıdır. Yürütmenin durdurulmasına karar verilebilmesi için;
• idarî işlemin uygulanması hâlinde telâfisi güç veya imkânsız zararların doğması ve
• idarî işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekir.

Davanın derdest olması, dava açılmakla birlikte davanın görü(şü)lmeye başlanması anlamına gelmektedir. Bu bakımdan, davanın derdest hâle gelmesiyle aynı konuda aynı sebeplere dayanarak ve aynı kişiler tarafından başka bir mahkemede dava açmak mümkün
değildir. Bir mahkemede açılmış olan bir dava, başka bir mahkemede tekrar açılırsa karşı
taraf derdestlik iddiasında bulunabilir. Mahkeme, derdestlik iddiasını kabul ederse ikinci dava açılmamış sayılır ancak davanın reddine karar verilemez. İkinci davanın açıldığı
mahkeme derdestlik itirazını kabul etmezse davaya bakmaya devam eder.

Tarafların, bir kısım sebepleri dava dilekçesinde ve cevap dilekçesinde
(lâyihasında) ileri sürmemeleri hâlinde, ıslah hâli dışında, artık bu sebeplere dayanmaları
mümkün değildir çünkü dilekçe mahkemeye verildikten sonra, dilekçenin zorunlu (esas)
içeriğinin değiştirilmesi, düzeltilmesi ve tamamlanması, kural olarak mümkün değildir.
Başka bir deyişle, dilekçe sahibi (davacı veya davalı), artık dilekçesiyle bağlıdır. Bu bağlılık, davacı bakımından iddianın genişletilmesi ve değiştirilmesi yasağı (veya davanın değiştirilmesi yasağı) olarak adlandırılır (HMK. m.141). Bu yasak, genel olarak
• talep sonucunun (netice-i talebin) genişletilmemesi,
• niteliğinin değiştirilememesi,
• tarafta değişiklik yapılamaması ve
• dava sebebinin genişletilememesi/değiştirilememesi
gibi konuları içermektedir.

Vergi yargılaması usûlünde iddia ve savunmanın genişletilmesi/değiştirilmesi yasağı,
davacı yönünden dava açma süresi sona erdikten; davalı için ise birinci savunmanın cevap
verme süresi geçtikten sonra başlamaktadır (İYUK.m.16/4). Bu nedenle, vergi yargılaması
usûlünde, dava açma süresi sona ermeden davacı iddiasını değiştirebilir veya genişletebilir. Dolayısıyla başlangıçta (ilk dilekçe ile) istenmemiş olmasına rağmen dava açma süresi
içinde yeni bir talepte bulunulabilir ve istenmiş olan şey, yine dava açma süresi içinde
değiştirilerek başka bir şey talep edilebilir. Aynı şekilde, davalı yönünden, savunmanın
genişletilmesi/değiştirilmesi yasağı bakımından 30 günlük cevap verme süresi içinde savunmanın genişletilip değiştirilmesi kabul edilmelidir (bk. İYUK.m.16/4).