Gelir ve Giderler

Gelir, en genel ifade ile işletmenin ana faaliyet konusuna giren mal veya hizmet satışlarından veya ana faaliyet konusu dışında kalan varlıkların satışından; faiz, kira, iştirak geliri ve benzerlerinden elde edilen değerlerin brüt tutarıdır. Yani gelir kavramı hasılat ve kazanç kavramlarını da kapsar.

Gider, hasılat sağlamak amacı ile yapılan aktif tükenmeleridir.

İşletmeler faaliyetlerini sürdürebilmek için bir takım harcamalar yaparlar bu harcamaların bir kısmı işletmeye bir varlık girişi sağlayarak aktifte artışa neden olurlar. Örneğin; mal alımı veya sabit varlık alımı için yapılan harcamalar bu türdendir. Bu tür harcamalar maliyet olarak tanımlanır. Bunun yanında bazı harcamalar aktifte herhangi bir artışa neden olmadığı gibi karşılıksız bir aktif tükenmesine neden olurlar. Örneğin; genel yönetim giderleri kapsamında yapılan harcamalar bu türdedir. Bu tür harcamalar da gider olarak tanımlanır.

Tekdüzen Hesap Planı’nda gelirlere ilişkin hesaplar 6. grup olan “Gelir Tablosu Hesapları” başlığı altında listelenmektedir. Bu grupta yer alan gelir ve giderlere ilişkin hesap sınıfları şunlardır:

60. Brüt satışlar
61. Satış İndirimleri (-)
62. Satışların Maliyeti (-)
63. Faaliyet Giderleri (-)
64. Diğer Faaliyetlerden Olağan Gelir ve Kârlar
65. Diğer Faaliyetlerden Olağan Gider ve Zararlar (-)
66. Finansman Giderleri (-)
67. Olağandışı Gelir ve Kârlar
68. Olağandışı Gider ve Zararlar (-)
69. Dönem Net Kârı (Zararı)

Hasılat; Türkiye Muhasebe Standartlarında ortakların sermayeye katkıları dışında, öz kaynakta artışla sonuçlanan ve işletmenin dönem içindeki olağan faaliyetlerinden elde edilen brüt ekonomik fayda tutarı olarak tanımlanmıştır. Bu ekonomik yarar akışının hasılat sayılabilmesi için işletmenin bu faaliyetleri kendi adına yapmış olması gerekmektedir.

Muhasebe standartlarına göre hasılat kavramının sadece işletmenin olağan faaliyetleri sonucu sağlanan gelirleri kapsadığı görülmektedir. Buna karşılık gelir kavramı, tüm işletme faaliyetlerinin sonuçlarını kapsamaktadır. Yani gelirin tanımı hasılatın ve kazancın ikisini birden içermektedir. Hasılat, işletmenin olağan faaliyetleri sonucunda ortaya çıkan gelirdir ve satışlar, ücretler, faiz, temettü ve isim hakları gibi çeşitli adlar taşımaktadır. Kazanç ise işletmenin ana faaliyetlerinin ve ortaklarının katkısı dışında yine öz kaynaklarda artı yaratan faydalar olarak tanımlanabilir.

Gelir tablosunda yer alan ve ana faaliyet konusu ile ilgili gelirler şu şekilde sıralanabilir:

60. BRÜT SATIŞLAR

600. YURT İÇİ SATIŞLAR
601. YURT DIŞI SATIŞLAR
602. DİĞER GELİRLER

Gelir tablosunda yer alan ve ana faaliyet konusu dışındaki gelirler şu şekilde sıralanabilir:

64. DİĞER FAALİYETLERDEN OLAĞAN GELİR VE KÂRLAR

640. İŞTİRAKLERDEN TEMETTÜ GELİRLERİ
641. BAĞLI ORTAKLIKLARDAN TEMETTÜ GELİRLERİ
642. FAİZ GELİRLERİ
643. KOMİSYON GELİRLERİ
644. KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR
645. MENKUL KIYMET SATIŞ KÂRLARI
646. KAMBİYO KÂRLARI
647. REESKONT FAİZ GELİRLERİ
648. ENFLASYON DÜZELTME KÂRLARI
649. DİĞER OLAĞAN GELİR VE KÂRLAR

67. OLAĞAN DIŞI GELİR VE KÂRLAR

671. ÖNCEKİ DÖNEM GELİR VE KÂRLARI
679. DİĞER OLAĞAN DIŞI GELİR VE KÂRLAR

Gelir, şu işlem ve olaylardan kaynaklanır:

• Mal satışları
• Hizmet sunumları
• İşletme varlıklarının başkaları tarafından kullanılmasından sağlanan faiz, isim hakkı ve temettüler.

Gerçeğe uygun değer; bilgili ve istekli taraflar arasında, tarafların etki altında olmadıkları bir piyasada bir varlığın el değiştirebileceği fiyat ve yükümlülüklerin yerine getirilmesine esas teşkil edecek meblağ olarak tanımlanabilir.

Mal satışında, ancak şu koşullar yerine getirildiğinde mal satış geliri elde edilmiş sayılmaktadır:

• İşletme malın mülkiyeti ile ilgili önemli riskleri ve yararları alıcıya devretmiştir. Yani satış konusu malda meydana gelecek zararlar veya yararlar artık alıcıya aittir.
• İşletmenin satılan mallar üzerinde mülkiyetle ilgili yönetim hakkı ve kontrolü kalmamıştır.
• Gelir tutarı ve bu gelirle eşleştirilecek maliyet tutarı güvenilir olarak belirlenebilmektedir.
• İşleme ilişkin ekonomik yararların işletme tarafından elde edilmesinin muhtemel olması.

Satışın şekline bağlı olarak hasılata konu olan bedel aşağıdaki şekillerde gerçekleşebilir:

• Satış karşılığı nakit veya nakit benzeri değer olarak alınıyorsa (yani satışın peşin veya çek karşılığı yapılmış olması durumunda) hasılatın gerçeğe uygun değeri alınan nakit veya çek karşılığıdır.
• Satışın vadeli yapılması durumunda satış gelirinin gerçeğe uygun değeri vade farkından önceki tutardır. Ancak satışın vade farksız veya piyasa faiz oranının altında bir vade farkı eklenerek yapılması durumunda satış bedelinin gerçek değeri, satış bedelinin peşin değeridir. Satış bedelinin peşin değerinin hesaplanmasında aşağıdaki faiz oranlarından biri kullanılır;
  • Alacakların bugünkü değerine indirgenmesinde kullanılan benzer kredi değerlemesine sahip işletmelerin faiz oranı,
  • İlgili mal veya hizmetin satış fiyatını peşin fiyatına indirgeyen faiz oranı.

Hizmet teslim bedelinin, hasılat olarak kayda alınabilmesi için şu koşulların tamamının varlığı gereklidir:

• Hasılat tutarının güvenilir bir biçimde ölçülebilmesi
• İşleme ilişkin ekonomik yararların işletme tarafından elde edileceğinin muhtemel olması
• Bilanço tarihi itibarıyla işlemin tamamlanma düzeyinin güvenilir bir biçimde ölçülebilmesi
• İşlem için katlanılan maliyetler ile işlemin tamamlanması için gereken maliyetlerin güvenilir biçimde ölçülebilmesi

Faiz, İsim Hakkı ve Temettüler’den kaynaklanan gelir ve kârlar ancak şu durumların gerçekleşmesi durumunda muhasebeleştirilebilmektedirler:

• İşlemle ilgili ekonomik yararlardan işletmenin yararlanması
• Gelir tutarının doğruya yakın belirlenmesi

Gelir hesaplarının alacak tarafına yapılan kayıtlarda şu üç durum ortaya çıkabilir:

• Gelir dönem ­içinde doğmuş ve aynı dönemde tahsil edilmiştir.
• Gelir gelecek dönemlerde gerçekleşecek olup, ­içinde bulunulan dönemde tahsil edilmiştir (peşin tahsil edilmiş gelirler).
• Gelire cari dönemde hak kazanılmış ancak gelecek dönem veya dönemlerde tahsil edilecektir (Gelir tahakkuku).

Giderler; mal ve hizmet satışı, üretim dışı işletme faaliyetleri ve işletmenin asıl faaliyetleri dışındaki işlemleriyle ilgili ortaya çıkan, gelirlerle karşılaştırılan faydası tükenmiş maliyetlerdir. Gider hesaplarının tümü, dönem içinde borç tarafına kayıt yapılarak muhasebeleştirilir.

Gelir tablosunda yer alan ve ana faaliyet konusu ile ilgili giderler şu şekilde sıralanabilir:

62. SATIŞLARIN MALİYETİ

620. SATILAN MAMULLER MALİYETİ
621. SATILAN TİCARİ MALLAR MALİYETİ
622. SATILAN HİZMET MALİYETİ
623. DİĞER SATIŞLARIN MALİYETİ

63. FAALİYET GİDERLERİ

630. ARAŞTIRMA VE GELİŞTİRME GİDERLERİ
631. PAZARLAMA SATIŞ VE DAĞITIM GİDERLERİ
632. GENEL YÖNETİM GİDERLERİ

Gelir tablosunda yer alan ve ana faaliyet konusu dışı giderler şu şekilde sıralanabilir:
65. DİĞER FAALİYETLERDEN OLAĞAN GİDER VE ZARARLAR

653. KOMİSYON GİDERLERİ
654. KARŞILIK GİDERLERİ
655. MENKUL KIYMET SATIŞ ZARARLARI
656. KAMBİYO ZARARLARI
657. REESKONT FAİZ GİDERLERİ

66. FİNANSMAN GİDERLERİ

660. KISA VADELİ BORÇLANMA GİDERLERİ
661. UZUN VADELİ BORÇLANMA GİDERLERİ

68. OLAĞAN DIŞI GİDER VE ZARARLAR

680. ÇALIŞMAYAN KISIM GİDER VE ZARARLARI
681. ÖNCEKİ DÖNEM GİDER VE ZARARLARI
689. DİĞER OLAĞAN DIŞI GİDER VE ZARARLAR

Gider hesaplarının alacağına yapılan kayıtlarda şu üç durum söz konusu olabilir:

• Gider dönem ­içinde doğmuş ve aynı dönemde tahsil edilmiş olabilir.
• Gider gelecek dönemlere ait olup, ödemesi cari dönemde peşin olarak yapılmıştır (peşin ödenmiş giderler).
• Gider cari dönemde doğmuş fakat ödemesi gelecek dönem veya dönemlerde yapılacaktır (Gider tahakkuku).

Ticari kârdan vergi matrahını oluşturacak olan mali kârı hesaplamak için döneme ait vergiden muaf gelirler ticari kârdan indirilirken, kanunen kabul edilmeyen giderler ilave edilir. Vergi beyannamesi üzerinde bu işlemin yapılabilmesi için döneme ait vergiden muaf gelir ve kanunen kabul edilmeyen giderlerin ne kadar olduğunun bilinmesi gerekir. Bu amaçla dönem içinde gelir ve giderlerin kaydı sırasında bu kapsamdaki gelir ve giderler için ayrıca bir nazım hesap kaydı yapılarak, vergi beyannamesi düzenlenirken gerekli olacak bu bilgi muhasebe içinde üretilir.