Eğitimin Psikolojik Temelleri

Örneğin; deprem, sel, savaş, küresel ısınma, çevre kirliliği ve son yıllarda yaşadığımız Covid-19 gibi salgın olayları da insan yaşamında önemli değişimleri beraberinde getirmiştir.

Davranışçılığa öncülük eden Locke ise çocuğun “boş levha” olarak yaşama başladığını ve sonrasında çevrenin veya yaşantıların onu biçimlendirdiğini, ebeveynlerin ise çocuğun davranışlarını istedikleri gibi biçimlendiren ilk öğretmenler olduğunu ileri sürmüştür.

Bir çalışma alanı, bilgi elde etmede bilimsel yöntemi kullanıyorsa, bilimsel yöntemin basamaklarını izliyorsa ve bilimsel nitelikler ile değerleri dikkate alıyorsa, bu alan bir bilimsel çalışma alanıdır.

Bilimsel yöntem, geçerliliği olan bilgi elde etmek üzere izlenen yoldur.

Bilimsel araştırma ise bilimsel yöntemi kullanarak sistemli bir biçimde bilgi elde sürecidir.

Bilimsel yöntemin basamakları bir güçlüğün hissedilmesi, problemin tanımlanması, çözüme yönelik tahminler yapılması, doğrulayıcıların belirlenmesi, veriler toplayarak ilişkinin test edilmesi ve raporlaştırmadır.

Eğitimin tanımında da söz edildiği üzere “bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla kasıtlı ve istendik davranış değişikliği meydana getirme sürecini” gerçekleştirmesi istenir.

Psikoloji, davranışı ve altında yatan fizyolojik ve zihinsel süreçleri inceleyen bir bilim dalıdır.

Dewey, çocukların sıralarında sessizce oturmaları ve pasif bir biçimde öğrenmeleri gerektiği görüşü yerine çocuğu aktif bir öğrenen olarak görmüş ve bu şekilde çocuğun görülmesi durumunda en iyi öğrenen olduğunu ileri sürmüştür. Ayrıca Dewey eğitimin tüm çocuklar üzerine odaklanmasını ve çocuğun çevreye uyumunu vurgulamıştır. Çocukların sınırlı bir biçimde akademik konularda eğitilmemesini, okul dışındaki dünyaya da uyum sağlamaları ve nasıl yansıtıcı problem çözücüler olunacağını öğrenmeleri  gerektiğini belirtmiştir.

Bloom’un bilişsel beceriler taksonomisi, öğrencilerin bilişsel becerilerini hatırlama, kavrama, uygulama, analiz, sentez ve değerlendirme biçiminde basamaklandırır.

Biliş, bireyin bilgi edinmesini, sorunlarını çözmesini ve geleceğe yönelik planlar yapmasını sağlayan algı, bellek ve bilgi işleme gibi zihinsel süreçleri ifade etmek amacıyla kullanılan bir kavramdır.

Bilişsel psikoloji ise bilişin bilimsel yöntemler ile incelenmesini içermekte olup zihinsel  süreçlerin nasıl örgütlendiğini ve çalıştığını açıklamaya yönelik çalışmalar gerçekleştirmektedir.

Eğitim psikolojisi, eğitim sürecinde öğrencilerin gelişimsel özelliklerini dikkate alarak ve öğrenmenin temel ilkelerini ve kurallarını kullanarak nitelikli bir öğrenme öğretme süreci gerçekleştirmeyi hedefleyen ve bunun içinde mevcut bilimsel bilgileri kullanan ve bilimsel bilgiler üreten bir bilim alanıdır.

Gelişim dönemleri bağlamında düşünülecek olursa, öğrenciler okul ortamında yaklaşık olarak okul öncesinde ilk çocukluk dönemi veya oyun çağı, ilkokul ve ortaokulda ikinci  çocukluk dönemi veya okul çağı ile ergenliğin ilk yılları, lisede ergenlik dönemi ve üniversitede genç yetişkinlik dönemi içerisinde bulunurlar.

Gelişim görevi, bireylerin büyüme ve olgunlaşma ile öğrenme yaşantıları yoluyla içinde bulunduğu gelişim dönemine özgü kendilerinden gerçekleştirmeleri ve kazanmaları beklenen gelişimsel özellikler, davranışlardır.

Gelişim psikolojisi alanında araştırmalar ve kuramsal bakış açıları çerçevesinde gelişen ve geçerliliği kabul gören ve mevcut gelişim süreçlerini açıklamada kullanılan bilgiler vardır. Gelişim ilkeleri olarak adlandırılan bu ilkeler; kısaca gelişim süreklidir, bir  bütündür, birikimlidir, sistemli biçimde ilerleyen, belirli yönelimler içeren ve bireysel farklılıklar gösteren ve de dönemlere ve özelliklere göre değişen hız ve oranlara sahip değişimlerdir.

Kuram, belli bir alanda ve bu alana özgü çalışma konularında çeşitli araştırmalar neticesinde ortaya çıkmış olup, var olan mevcut durumu anlamak, açıklamak, tahmin etmek ve çözümler geliştirmek amacı ile kullanılabilecek geçerliliği olan kendi içerisinde tutarlı bilgi öbekleridir.

Piaget'in bilişsel gelişim dönemleri olarak adlandırılan bu dönemleri şöyle sıralanmaktadır:

• Duyusal motor dönem (bebeklik yılları veyayaklaşık iki yaşa kadar)
• İşlem öncesi dönem (yaklaşık iki-yedi yaş aralığı)
• Somut işlemler dönemi (yaklaşık yedi-on iki
  yaş aralığı)
• Soyut işlemler dönemi (yaklaşık on iki yaş ve
  sonrası yetişkinlik yılları)

Bir diğer kuramsal bakış açısı ise Bronfenbrenner’in ekolojik sistem kuramıdır. Bu kuramsal bakış açısı, çevreyi iç içe geçmiş katmanlardan oluşan bir sistem olarak görür. Çocuğun farklı düzeylerde çevreden etkilenen bir sistem içinde geliştiğini ileri sürer. Bu çevresel sistemler; en içten başlayarak çocuğun aile, mahalle, okul gibi yakın çevresi ile ilgili mikrosistem, bunların birbiri ile bağlantısını içeren mezosistem, sonrasında çocuğun dışında olan ancak çocuğun çevresi ile ilişkilerini dolaylı olarak etkileyen sosyal çevreyi içeren ekzosistem, en dışta yer alan ve kültürel değerleri, gelenekleri, kanunları içeren makrosistem ve son olarak çocukların sürekli değişen doğasını betimleyen kronosistem olarak ifade edilirler.

Öncüsü Freud olan psikoanalitik kuramlar, kişiliği oluşturan davranışları bireyin içsel süreçlerindeki bilinç dışı güçler temelinde açıklarlar.

Erikson, kişilik dönemlerine göre yaşanan gelişim karmaşalarını şöyle açıklamaktadır:

• Yaklaşık olarak bir yaşa kadar temel güvene karşı güvensizlik
• Birden üç yaşa kadar özerkliğe karşı utanç ve kuşku
• Üç ile altı yaş aralığı için girişimciliğe karşı suçluluk
• Altı ile on iki yaş aralığı için başarılı olmaya karşı aşağılık duygusu
• On iki yaş ile on sekiz yaş aralığı için kimliğe karşı kimlik bocalaması yıllarında yakınlığa karşı yalıtılmışlık/yalnızlık
• Orta yetişkinlik yıllarında üretkenliğe karşı durgunluk
• İleri yetişkinlik veya yaşlılık yıllarında ise benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk

Benlik, bireyin çevre ile etkileşim içerisinde kendisine ilişkin oluşturduğu veya sahip olduğu algıları, düşünceleri, değerleridir. Ben kimim? Ne gibi özelliklerim var? Ben neler yapabilirim? gibi sorulara verdiği yanıtlardır.

Öğrenme bir yaşantı sonucunda zihinsel simge ve bağlantılarımızdaki uzun süreli değişiklik olarak tanımlanabilir. Bu tanımda öğrenmenin uzun süreli bir değişiklik, beyinde bir temeli olan zihinsel imgeler ve bağlantıları ile bir yaşantı sonucunda meydana gelen bir değişikliği içerdiği vurgulanmaktadır.

Bir diğer kuramcı Skinner ise davranışın sonuçlarının da davranışın ortaya çıkmasında ve davranışın kontrolünde önemli bir faktör olduğu üzerinde durarak edimsel koşullama kuramı ile öğrenmeyi açıklamıştır. Bireyin davranışı sonucunda ödül ile istendik veya ceza ile istenmedik durumlar ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla davranışın sonucunda pekiştirme veya ceza aynı davranışın yeniden oluşturulmasında belirleyiciler olmaktadır. Bu bağlamda edimsel koşullama bakış açısı, pekiştirme ve cezanın öğrenme üzerindeki etkilerini ayrıntılı bir biçimde ortaya koymuşlardır.

Öğrenme kuramları öğrenmenin altında yatan mekanizmalar hakkında açıklama sağlayan bilgilerdir. Öğrenme ilkeleri, öğrenmeyi etkileyen çeşitli faktörleri saptayarak bu faktörlerin öğrenme üzerindeki etkisini betimlemektedir. Öğrenme ilkeleri öğrenme için hangi faktörlerin önemli olduğunu ortaya koyarken öğrenme kuramları ise bu faktörlerin neden önemli olduğunu göstermektedir.

Etkili sınıf yönetimi, öğretmenin sınıf içinde uygun öğrenme ortamları oluşturarak öğrencilerin gelişimlerini sürdürmelerini sağlaması, bunun için de zamanı etkili biçimde kullanarak sınıf içi etkili kişilerarası iletişim becerilerinin geliştirilmesine ve sergilenmesine çalışması ve öğrenme sürecini engelleyici istenmedik öğrenci davranışları ile de mücadele edebilir olmasını içerir.

Öğretmen öğrenci ilişkilerinde empatik anlayış, öğretmenin kendini o an için öğrencisinin yerine koyarak onun bakış açısından onun düşüncelerini ve duygularını kavrayabilmesi, anlayabilmesi ve bunu ona iletebilmesidir.

Öğretmenler öğrencileri ile iletişimlerinde suçlayıcı, yargılayıcı, eleştirici, küçük düşürücü bir dil kullanmak yerine onları güdüleyici, teşvik edici, destekleyici, güçlendirici, kendi duygularını paylaşarak kendini ifade edici, değer verdiğini hissettirici, yetersizlik vurgulamayan bir dil kullanmalıdırlar.